ریخت شناسی شهری کرمانشاه در پنجاه سال پیش بر اساس کتاب «کرمانشاه شهری در ایران» ترجمه دکتر سیاوش قلی پور، استاد دانشگاه رازی


بخش پانزدهم

 ح ـ مولايي فر

با احداث خیابان های جدید در کرمانشاه و دایرشدن مغازه های خرده فروشی ودیگر فعالیت های
خدماتی خارج از درون بازارهای اصلی و سنتی، این شهر قدیمی به تدریج ساختار مکانی آن تغییرات قابل توجهی به خود می گیرد .
این توسعه و دگرگونی ریخت شهری به عواملی چون: رشد طبیعی و مهاجرت جمعیت ، رشد پیرامونی شهر و تراکم جمعیتی در برخی از نواحی معین و تغییرات در پایگاه اجتماعی حوزه های خاصی از جامعه، تغییرات درالگوی عرضه و تقاضای خرده فروشی ، تسهیلات تجاری، همچنین عوامل تکنولوژیکی ، حمل و نقل ماشینی و ساخت و ساز ساختمان های بلند مرتبه و … بستگی داشته است.
متاسفانه از همان دوران این دگردیسی در چهره و بافت قدیمی و سنتی شهر مورد توجه برنامه ریزان نبوده است که با نظارتی کارشناسانه به هنگام پیاده کردن طرح ها و پروژه های نوین شهری آتیه نگری
داشته باشند. زیرا کرمانشاه از جهت موقعیت مرکزی به عنوان یک مرکز تجاری با مرتبه – بالا و مرکزی تجاری دوره ای با مرتبه پایین- در میان استان های اطراف شناخته می شد.
نباید از سوی مسوولان وقت نسبت به این مرکزیت تجاری ( فروش محصولات کشاورزی، محصولات محلی و تقاضای افزایش کالا وخدمات با رشد روز افزون جمعیت وجابجایی جمعیت در راستای مهاجرت پذیری) مورد غفلت قرار می گرفت.
نقل به مضمون و اختصار صص 157-159
در سال های مورد نظر ( از دهه ی 1330 به بعد) « احداث و گسترش مکان های چند منظومه ای که گاراژ نامیده می شوند به مثابه ی مراکز اصلی جمع آوری و توزیع عمل می کردند. این اماکن که از لحاظ کارکردی و ریخت شناسی تاثیر مهمی در ساختار شهر دارند، بسیاری از عملکردهای کاروانسراها را ، یکجا دارند.
در گذشته بسیاری از کارکردهای بازارهای سنتی مانند حمل و نقل ، انبار ، تجارت کلان و اسکان اداری که توسط کاروانسراها انجام می شد. اکنون توسط گاراژها انجام می پذیرد. اما دو فعالیت عمده کاروانسراها یعنی اسکان درهتل و مهمان سراها به گاراژها منتقل نشده است و در مکان های جدید اطراف گاراژها انتقال یافته و یا در خانه های اجاره ای
و بعضی اوقات مسافرها در بخش هایی از کبابی ها
و چایخانه ها اطراق می کردند.
عواملی درتوسعه و جایگاه ارزشی گاراژها نقش داشته اند:
اول ) افزایش ماشین
دوم) مقدار زمین مورد نیاز برای گاراژهای جدید بسیار زیاد و ارزان بود.
درسال های مورد پژوهش برای مولفان و تیم تحقیقاتی ، اولین گروه گاراژها در اطراف میدان آزادی شکل گرفت وبه مرور زمان توسعه یافتند .
به گفته ی مولفان کتاب، در این مکان ها ، انبارهای بزرگ و تعداد محدودی عمده فروشی وجود دارند. مهمترین فعالیت های آنها پایانه های
اتوبوس و کامیون، تعمیرگاه ماشین، بنگاه و بازرگان هایی هستند که در قالب شرکت های بزرگ تجاری مانند واردات کالاهای صنعتی، ماشین و ابزار الکترونیک تجارت می کنند. به علت ماهیت رشد پراکنده و بی برنامه،
این منطقه نه تنها دارای کارکرد ناهمگون است بلکه دارای ترافیک بالایی نیز هست چون درصد زیادی از ورود وخروج به شهر، در میدان آزادی متمرکز شده است. این بی نظمی با حرکت اتوبوس ها،
کامیون ها وتاکسی ها و همچنین جاذبه ی فعالیت های
فرعی مانند هتل ها، چایخانه ها ، خدمات، خرده فروشی، فروشندگان دورگرد تشدید می شود.»
نقل به مفهوم، تلخیص صص 162-165
با کمال تاسف به دلیل عدم برنامه ریزی صحیح و نبود نقشه ی جامع شهری، این نوع معضلات و شلوغی و ترافیک در منطقه ی اطراف میدان آزادی باتمام وسعت پیرامونی و انتقال اکثر مشاغل مستقر در محوطه ی گاراژها و انتقال اتوبوس های مسافربری و تعمیرگاه وسایط نقلیه سبک وسنگین به مناطقی دورتر صورت گرفته است. هنوز هم پس از سپری شدن نیم قرن از زمان پژوهش گزارش هایی که تیم جغرافیایی دانشگاه دورهام به نوشته آن مبادرت ورزیده ، نه تنها مشکلات پیرامونی میدان آزادی کاسته نشده بلکه رشد مضاعف پیدا کرده است .
هنوز هم ناهماهنگی در عبور مرور خودروهای شخصی، تاکسی ، اتوبوس و… دراطراف میدان آزادی به سمت خیابان های پیرامونی، معضل ترافیک را حل نکرده است ، وجود دستفروشان که نوعی سد معبر در پیاده روها ایجاد نموده اند
وُل خوردن جماعتی از خیل جوانان و افراد میانسال که به صورت سیار در بخش هایی از عبور عابرین تجمع می کنند و به فروش مواد غیر مجاز مبادرت می ورزند، سیمای بد منظری به محوطه ی جانبین میدان آزادی بخشیده اند،
جا دارد مسوولین باپیاده کردن راهکارهای اصولی این نابسامانی و نابهنجاری اجتماعی را ساماندهی کنند.
مولفان کتاب کرمانشاه شهری در ایران به سایر گاراژهای واقع در منطقه ی وکیل آقا در تقاطع خیابان کارگر کنونی و خیابان سرچشمه به عنوان انبار و توزیع محصولات کشاورزی استان و ارسال مازاد این محصولات به استان های بزرگ ایران مانند تهران به ویژه غلات که مهم ترین کالای مورد معامله است پرداخته اند.
در ادامه به رشد خطی گاراژها به طرف شرق (بعد از سیلوی گندم) وساخت و ساز خانه و
سرمایه گذاری خصوصی داخل گاراژها، روی زمین های
کشاورزی و مزارع بایر که ارزان قیمت هستند، اشاراتی می کنند . سپس به رشد گاراژها در بخش های
شرقی وغربی بازار اصلی، همچنین چند گاراژ جدید بزرگ درمرکز شهر شامل گاراژ انبار شکر و چوب در خیابان تیر فروش ها
(خیابان سید جمال الدین) و کاروانسراهای میوه در خیابان وزیری مطالبی ذکر می کنند.
آنگاه سخن از آخرین نوع گاراژها هر چند که بخشی از الگوی ارتباط تجاری نیستند، اما گاراژهایی هستند که برای تعداد درحال افزایش ماشین های
شخصی ساخته شده اند به میان آورده و می نویسد گاراژها از چندین لحاظ مشابه کاروانسراها هستند و هر دو دارای حیاط وسیعی هستند، اگر چه حیاط گاراژها وسیع تر است و برخی از آنها به تمامی سرپوشیده هستند و هر دو دارای ورودی هایی هستند که برای امنیت در شب بسته می شوند. درحالی که کاروانسراها دارای دو یا سه مغازه ی
بزرگ هستند اما گاراژ ها به مغازه های کوچک درونی تقسیم یافته اند همین الگو در خارج دیوار گاراژ تکرار شده است جایی که خرده فروشی وخدمات در طول جاده گسترده شده اند.
نقل به مضمون و اختصار حذف و تلفیق
صص 166-167
ادامه دارد…