جمعه , ۷ اردیبهشت ۱۳۹۷
آخرین خبرها

باشی هایی که دیگر نیستند / عصاری – روغن گیری

image_print

منوچهر نجمایی

اون روزها، روغن گیری از دانه های روغن گیاهی از دو جنبه مصرف داشت، یا مصرف صنعتی بود، مثل روغن برزک و روغن جلا، یا روغن های خوراکی، مثل روغن بادام و روغن کنجد و روغن زیتون، البته حالا هم، همین طور است. مصرف همین روغن ها را داریم منتهی روش روغن گیری عوض شده است حالا عصاری ها و روغن گیری های قدیم، جایشان را
داده اند به ماشین آلات مدرن که به جای سنگ آسیاب و اسب، موتورهای برقی و الکترونیکی کار این دو را انجام می دهند.
اون وقت ها، عصاری هم یکی از مشاغل و کار و
کاسبی های مردم بود، از نظر سیستم و ابزار کار دو سنگ گرد و دایره ای شکل و عاجدار که به دست سنگ تراش ها درست شده بود، و روی محوری
می چرخید و در مرکز دایره سنگ های آسیا، سوراخی تعبیه شده بود که دانه های مورد نظر از آنجا وارد
می کردند که در حال چرخش و گردش سنگ آسیای بالایی روی سنگ ثابت زیرین ماده گیاهی لهیده شده و روغن آن در ظرفی که کناره دستگاه قرار داده شده بود ریخته و جمع آوری بشود مثل آسیاب هایی که آن روزها، گندم را برای پختن نان، آرد می کردند البته تفاوت آسیاب های سنگی آرد سازی این تفاوت را با عصاری ها داشت که در آسیب های تولید آرد، سنگ آسیاب وسیله پروانه های چوبی که زیر فشار آب بالادستی به چرخش در می آمد چرخیده می شد اما در عصاری ها، چرخش سنگ آسیا را به وسیله اسب که با تسمه ای به حامل گرداننده سنگ بسته بودند، انجام می شد، در حال حاضر، آسیاب های سنگی تولید آرد در بعضی از شهرها به عنوان آثار قدیمی و دیدنی تحت حفاظت قرار گرفته است از جمله آسیاب های باغات سراب قنبر کرمانشاه و آسیاب های آبی شهرستان شوشتر در استان خوزستان، اما در عصاری ها، معمولا چشم های اسب های عصاری را با پارچه می بستند که در چرخیدن در محور یک دایره برای چندین بار مکرر در روز دچار سرگیجه و خشمگینی نشود.
حالا روغن گیری با استفاده از دستگاههای مدرن و تحت فشار و حرارت حساب شده انجام می گیرد و از طرفی روغن گیری فقط از دانه های روغنی محدود و معدود زمان گذشته نیست، با سیستم های مدرنی که امروز وارد تولید شده از اکثر دانه های روغنی خوراکی که به خواص آن پی برده و مورد استفاده است روغن آن گرفته و به بازار مصرف عرضه می شود، هم چنانکه آسیاب های تولید آرد هم به مرور زمان دچار تحولات و دگرگونی های مختلف شده است از آسیاب های آبی و بادی بیرون آمده و موتور چرخش سنگ ها را بر عهده گرفته که به نام آسیاب های مکینه ای شهرت پیدا کرد، اما دنیای ماشینی و مدرن به این مقطع متقاعد نشده و بطور کلی سیستم آسیاب های تولید آرد را به هم ریخت دیگر سنگ های گرد و دایره ای
سنگ تراش ها در سیستم تولید آرد دیده نمی شود و آنچه به جای سنگ آسیاب مورد استفاده قرار
می گیرد، دیسک های فلزی عاجداری است که کار سنگ را انجام می دهد که حالا سیستم والس جای آسیاب های قدیمی و نیمه قدیمی را گرفته است به گونه ای که ورود گندم به سیستم تولید آرد از جهات مختلف از جمله جداسازی شن و ماسه های همراه گندم گرفته شده و گندم خالص وارد سیستم تولید آرد می شود.
بحث سنگ آسیاب پیش آمد، باید گریزی هم بزنیم به شغل سنگ تراش که در تمامی شهرهای ایران، به دلیل نیاز معمول و به نوعی کار و کاسبی به حساب می آمده است که این کار نیاز به مهارت ویژه ای هم داشته است، چرا که در ساخت و سازهای خانه های اشرافی و اعیانی، هشتی و آستانه ورودی خانه ها، هم دارای ستونهای سنگی خوش تراش و گل و بته ای بود و هم آنکه هشتی خانه ها، هم ستون های سنگی داشت که در معبر عمومی برای رفع خستگی مردم بود و یا کسانی که با مرد خانه کار داشتند روی سکو نشسته و گفتگو می کردند که امروزه روز هم،
سنگ تراش ها در نماسازی خانه ها و دیگر اماکن هنر خود را نشان می دهند، اما بعضی لوازم مورد نیاز عموم هم کار سنگ تراش ها بود که به سنگ های آسیاب و عصاری ها اشاره شد و همین سنگ های آسیاب در اندازه های کوچکتر به عنوان «دست آس» در خانه ها برای درست کردن بلغور و یا پرک کردن دانه هایی مثل گندم و جو بکار برده می شد که هنوز هم در بعضی از روستاها از این سیستم استفاده می شود یکی دیگر از دست ساخت های سنگ تراش ها که در
خانواده ها استفاده می شد هاون چالک «یانه» بود، برای کوبیدن گوشت و حبوبات بوده وسیله ای تراشیده شده از قطعه سنگ خارا چهارگوش که درون آن را تراش داده و گود می کردند، که خاتون های خانه گوشت یا مواردی را که می خواستند بکوبند، در آن می ریختند و با کوبیدن دسته هاون که از چوب کلفت و سنگینی که توسط خراط ها ساخته شده بود روی آن می کوبیدند چون آن زمان که چرخ گوشت و آسیاب برقی نبود.
از آنجا که هاون جزو اثاث خانه بوده اما در زمان فروش خانه و جابجایی اسباب و لوازم خانه هاون را به علت سنگین بودن جا می گذاشتند و اصطلاحی بود که
می گفتند «هاون روی خانه است» یکی دیگر از لوازم خانه که کار سنگ تراش ها بود باز هم به دلیل سنگینی وزن در فروش خانه، جا می ماند، بام غلتان یا بالگلان بود که روی پشت بام ها با استفاده از دسته چوبی غلتیده می شد، البته بام های کاهگلی، چون اون روزها از آسفالت و ایزوبام خبری نبود، پشت بام ها کاهگلی بود و با تغییر هوا و بارش باران آب به سقف داخل
اتاق ها نفوذ می کرد و دردسر آفرین می شد چون سقف خانه ها هم تیر و چوب بود و با تخته های کوچکی بنام توفال پوشیده می شد و روی آن را گچ می گرفتند، که برای سالم ماندن سقف و بام خانه در فصل بارش، مقداری نمک روی بام می ریختند و بام غلتان را روی آن می چرخاندند تا خلل و فرج پیش آمده احتمالی را پوشانده و در بارش های سنگین دچار آسیب نشوند، البته تیر و چوب سقف را باید از
تیر فروش ها تهیه می کردی، که این هم برای خودش شغل و کار و کاسبی بود، تنه های درختی که
پوست های آن کنده شده تا راحت تر بشود، توفال کوبی کرد، محل تیر فروش ها در کرمانشاه که نام و شهرتش از زمانهای قدیم باقی مانده هنوز در اذهان مانده است. برای پوشاندن سقف اتاق ها، تیر چوبها را به فاصله های حدود ۵۰-۶۰ سانتی روی ستونهای آجری اتاق مهار می کردند، که این فاصله ها با توفال پوشیده می شد و بعد روی آن را گچ می گرفتند درست کردن «توفال» هم کار نجارباشی بود.
تخته هایی به اندازه ۵۰-۶۰ سانتیمتر و به پهنای حدود ۴ تا ۵ سانتیمتر که دو سر آن را به شکل دو ضلع مثلث و نوک تیز در می آوردند و با میخ به تیر چوبها می کوبیدند تا از این بحث بیرون نرفته ایم گریزی دیگر به سنگ تراش ها بزنیم، ساخت سقاخانه های سنگی برای قرار گرفتن در معابر عمومی با گنجایش شاید ۱۰ تا ۲۰ سطل آب که مردم محل با نیت خیر، آن را در مسیر راه قرار داده و چهار تاقی زیبای چوبی هم برای محافظت سقاخانه روی آن قرار
می دادند و به بدنه چهارتاقی و قاب سقاخانه، کاسه های برنجی چهل کلید را با زنجیر به دیواره چوبی سقاخانه
می بستند و اهالی محل با نیت کار خیر، سقاخانه را پر آب می کردند و به مناسبت ها و نیت هایی هم این سقاخانه جایی هم برای روشن کردن شمع با نیت های خاص داشت که تعدادی از این سقاخانه های سنگی در برخی از شهرهای ایران هم اکنون به عنوان بناها و آثار قدیمی نگاهداری می شود، البته سقاخانه هایی با ابعاد و گنجایش بسیار بزرگتر را هم سنگ تراشها برای مساجد می ساختند که اکنون نمونه های آن در مساجد قدیمی از جمله مسجد گوهرشاد مشهد، مسجد امام در اصفهان و مسجد میدان امیر چخماق یزد، دیده می شود. اما سنگ تراشها، علاوه بر آنچه گفته شد، در تولید کف پوش حیاط و محوطه های باز مساجد و اماکن هم کار می کردند، که در مساجد بزرگ و اماکن متبرک ایران و عتبات نمونه کارهای آنها دیده می شود چرا که آن روز ها از کف پوش های سرامیکی خبری نبود، درست کردن سنگ قبر هم، کار سنگ تراشها بود حتی ظریف کاری روی سنگ قبر از نظر مشخصات میت و یا حک کردن اشعار و ادعیه که از خطاط استفاده می کردند و بعد با قلم های ریز و ظریف دست خط، نوشته روی سنگ را جلوه می دادند چون اون روزها، از کامپیوتر و سیستم های امروزی برای انداختن گل و بته و تراشیدن ظروف و کلمات روی سنگ قبرها نبود هر چه بود کار دست بود و مهارت و قلم چکش و هنرمندی استاد سنگ تراش.
در بحث امروز اسمی هم از شغل خراطی برده شد، کار خراطباشی چه بود؟ درست کردن وسایل ظریف چوبی کوچک مثلا چوبدستی که امرای ارتش هنگام راه رفتن به عنوان نوعی تشخص به دست می گرفتند، عصاهای مورد استفاده پیران با نقش های ظریف هنری، دسته هاون که به آن اشاره شد، گوشتکوب های کوچک و بزرگ چوبی که از لوازم آشپزی خانه ها بود، تیرکهای ننو «گهواره های چرمی» که برای بستن گهواره به گوشه ای از اتاق از آن استفاده می شد، کشک ساب، دو چوب خراطی شده دسته چوبی قپان که پیش از این بدان اشاره شد، «فلوت» از آلات موسیقی، تزئینات روی درهای چوبی بیرونی و داخلی خانه ها.
وسایل کار خراطباشی، عبارت بود از چند تا از اسکنه فلزی با نوک های مختلف از نظر شکل تراش روی چوب کمانه ثابت کف مغازه که پایه های آن چوبی بود و به دو مهار آهنی نوک تیز متصل شده بود که چوب مورد خراطی را بین این دو مهار قرار می دادند و با کمان زهی چوب را به روی محور قطر می چرخاند که خراطباشی با استفاده از اسکنه ها به هرگونه که لازم بود، چوب را بتراشد یا سوراخ کند، آنها که قاب عکس چوبی می ساختند هم برای چهارچوبه قاب نیاز به کار خطاط باشی داشتند تا قاب عکس شکل زیبایی به خودش بگیرد، بعضی از اسباب بازی های بچه ها کار خراطباشی بود مثل چرخونک یا به اصطلاح زبان محلی کرمانشاه «خرتینک»، تارومی جلوی تراس و بهارخواب و نرده های پله های خانه های مالکان و اشرافی را هم خراطها درست می کردند که رویه آن هم با لاک و الکل، براق و زیباسازی می شد.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

8 + 2 =

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>