چهارشنبه , ۲ خرداد ۱۳۹۷
آخرین خبرها

نقش و خیال و زبان هنری در منطق‌الطیر عطار و سفر نامۀ ابن‌فطومه از نجیب محفوظ

image_print

طیبه امیریان- دکتری زبان وادبیات عربی- پژوهشگر

شاعران و نویسندگان عرب معاصر با بهره مندی از زبان پر‌رمز‌و‌ راز ادب صوفیانۀ فارسی(Persian Sufism Literature)، آثار ادبی برتری را آفریده اند که درک زیبایی آن‌ها بدون آگاهی از زیرمتن های(Beyond Texts) فارسی، میسر نمی شود. مطابقه‌گران ایرانی و عرب به تبادل زبانی و ادبی(Communication Language and Literature) در ادب فارسی و عربی کهن اهتمام بسیار داشته‌اند؛ اما این تبادل زبانی مؤثر را در دوران معاصر، نادیده گرفته و پنداشته اند ادب فارسی و عربی که زمانی در آغوش هم می زیستند، اکنون از یکدیگر گسسته اند؛ در‌حالی که واقعیت، چنین نیست. شاید بازتاب زبان و اندیشۀ صوفیانۀ عطار در اثر داستانی پرشور نجیب محفوظ به‌نام سفرنامۀ ابن‌فطومه، شاهدی مناسب برای اثبات این مدعا باشد. رویکرد صوفی گرایانه از ویژگی های مهم داستان‌نویسی نجیب محفوظ است؛ زیرا اندیشۀ جست‌و‌جوی حقیقت بر بخشی وسیع از داستان های وی سایه افکنده است و تصاویر کلی و صحنه‌های متعددی از اندیشۀ  صوفیانه  در داستان‌های وی وجود دارد و به سبب نگاه سوسیالیستی به ادارۀ امور جامعه، در داستان های اجتماعی اش وی را صوفی سوسیالیسم(Socialistic Sufism) نامیده اند؛ البته به نظر می رسد گرایش نجیب محفوظ به تصوف، متأثر از تحصیلات دانشگاهی او در رشتۀ فلسفۀ اسلامی باشد.
بی‌تردید، ایرانیان در شکل‌گیری تصوف اسلامی، بیشترین سهم را داشته اند و تصوف اسلامی را نمی‌توان بدون توجه به تصوف ایرانی بررسی کرد؛ از این روی، هر ادیبی که به میراث فکری تصوف روی می آورد تا از آن برای پربار‌کردن اثر ادبی خود بهره ببرد، ناچار است با آثار ارزشمند ادب صوفیانۀ ایرانی آشنا شود. امروزه، خوشبختانه آثار بزرگان ادب فارسی و از‌جمله منطق‌الطیر عطار به عربی ترجمه شده‌اند. این اثر عرفانی ارزشمند را بدیع محمد جمعه در سال ۱۹۷۹ به عربی ترجمه کرد. وی از این اثر، با توجه به نظر پژوهشگران خاورشناس، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین منظومه‌های ادب صوفیانۀ فارسی نام برده وعطار را پس‌از مولوی، برتر از دیگر شاعران عارف دانسته است. بدون شک، یکی از راه‌های آشنایی نجیب محفوظ با منطق‌الطیر و لذت‌بردن وی از تجربه‌های عرفانی و اندیشه‌های صوفیانۀ عطار، دسترسی به همین ترجمه بوده؛ به‌ویژه از این جهت که برخی آثار نجیب محفوظ نشان می‌دهند وی به شعر صوفیانۀ ایرانی علاقه داشته است.
بر‌اساس آنچه در زندگینامۀ نجیب محفوظ هم آمده، درآمیختن معانی تصوف ایرانی با تصوف عربی اسلامی به‌سبب وجود ادیبانی همچون ابن‌عربی و ابن‌فارض در نخستین سده‌های اسلامی، در شعر عربی گسترش یافته است و این مسئله، یکی از منابع مهم آشنایی شاعران و نویسندگان معاصر عربی با تصوف ایرانی به‌شمار می رود. افزون‌بر این دلایل برون‌متنی، شباهت فراوان نمادها و نام‌های به‌کار‌رفته در سفرنامۀ ابن‌فطومه، به‌عنوان دلایل درون‌متنی نشان می دهد محفوظ با منطق‌الطیر آشنا بوده و از آن به‌صورتی مناسب استفادۀ هنری کرده است تا بتواند سطح ادبیات ملی کشورش را ارتقا دهد وآن را پربار کند.
از‌میان آثار ادبی صوفیۀ ایرانی، منطق الطیر عطار، پردازش یک حماسۀ عرفانی(Mystical Epic) است که «ساختاری یکپارچه و تمام‌عیار دارد» و «نوعی سفرنامۀ مرموز و روحانی به‌شمار می رود که بیان‌کنندۀ مبادی تصوف و مرحلۀ ورود به طریقت» و «کلیدی است برای گشایش قفلی که شهوت و نفس بر در سرای عرفان زده» و یا «گزارش یک جست‌و‌جوست؛ جست‌و‌جوی سیمرغ بی‌نشان». منطق‌الطیر داستانی است با زبان نمادین که راه رسیدن به شناخت قلبی وکشف شهودی حقیقت را به انسان نشان می دهد.
داستان سفرنامۀ ابن‌فطومه از‌جمله داستان‌های نمادین(Symbolic Tales) و صوفیانۀ نجیب محفوظ و درون‌مایۀ آن، جست‌و‌جو و کشف حقیقت هستی است. نجیب محفوظ با استفاده از قدرت مجاز و زبان رمزی، ماجرایی تخیلی را آفریده است که در آن، شخصی به‌نام محمد قندیل عنابی، مشهور به ابن‌فطومه به‌سان سالکی سرگردان و حیرت‌زده در‌پی دستیابی به آزادی واقعی و اسلام حقیقی است و می پندارد آن را در سرزمینی آرمانی به‌نام دارالجبل خواهد یافت. وی سفر ظاهری و زمینیِ پر‌فراز‌و ‌نشیب خود را که در‌واقع، آغاز یک سفر روحانی و درونی است، شروع می‌کند، از هفت سرزمین می گذرد و موانعی را پشت‌سر می نهد تا به سرزمین دارالجبل که جایگاه کمال واقعی است، راه یابد؛ البته ماجرای این سفر تخیلی در چهارچوبی رمزی، مانند آنچه صوفیان طی سلوک روحانی خویش، آن را سیر إلی الله می خوانند، بیان شده است.
مشابهت‌های فراوان زبانی میان این دو اثر، علاوه‌بر درون‌مایۀ (Theme) یکسان آن‌ها یعنی سفر کشف‌و‌شهودی حقیقت، نشان می دهد نجیب محفوظ هنگام نگارش این داستان از عرفان ایرانی و مخصوصاً مشرب فکری عطار در داستان منطق‌الطیر اثر پذیرفته است.
هدف از این مقال، بیان ارزش تبادل ادبی بین زبان‌های فارسی و عربی در ادب معاصر است تا مشخص شود چگونه چنین تبادلی به شکوفایی زبان و ادبیات یک ملت می انجامد؛ زیرا ادب جهانی، عبارت از ادبی است که بتواند از دیگر آثار ارزشمند الهام گیرد و آن‌ها را در قالبی زیبا و متناسب با نیاز زمانه به جهان متمدن عرضه کند؛ زیرا تمدن و اندیشه، میراث عمومی بشریت است و اثرپذیری و اثرگذاری‌های گوناگون ادبی، مانند بذرهای هنری و فکری‌ای هستند که در مزرعۀ ادبیات دیگران کاشته می شوند تا در زمان مناسب رشد کنند و با جهت‌گیری درست، سبب باروری ادبیات ملی و جهانی شوند.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

2 + 1 =

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>