سه شنبه , ۲۶ تیر ۱۳۹۷
آخرین خبرها

تاریخ تحولات سیاسی کرمانشاهان از مشروطیت تا جنگ جهانی اول

image_print

نوشته اردشیر کشاورز

بخش  هشتاد و سوم

در نوبت قبلی گفتیم درمدت ایام حبس و زندان محمد حسین خان اعظم الدوله زنگنه و سردار اجلال و … مکاتبات و وساطت هایی پیرامون اقدام و عملکرد
نظام السلطنه مافی صورت گرفت که بخشی از اسناد و مکتوبات مورد بحث پیش تر آورده شد و اینک جوابیه ای
که نظام السلطنه به مکتوب مرحوم آقا محمد مهدی مجتهد رییس انجمن ولایتی کرمانشاه پیرامون وضعیت
خان زنگنه داده است از پی آورده می شود :
« سند شماره ۸۷ ـ موضوع جوابیه نظام السلطنه به هیأت امنای انجمن ولایتی کرمانشاه در خصوص گرفتاری اعظم الدوله و فخیم السلطنه و سردار اجلال و… تاریخ نهم صفر ۱۳۲۸ قمری ـ مُهر نظام السلطنه ـ
حکومت کرمانشاهان ـ مورخه نهم شهر صفرالخیر ۱۳۲۸ ـ خدمت امنای انجمن محترم ولایتی دامت تأییداتهم ، شرحی که در خصوص گرفتاری جناب اعظم الدوله و سردار اجلال مرقوم فرموده بودید واصل و استحضار حاصل آمد ، بر خاطر عاطرامنای محترم انجمن پوشیده نیست که امروز هیچ حکومتی به هوای نفس و مصالح شخصی نمی تواند هیچ گونه اقدامی از جزیی و کلی بنمایند.
گرفتاری اعظم الدوله و سردار اجلال را چه در موقع حرکت از تهران خصوصاً و چه بعد از ورود به کرمانشاهان کتباً و تلگرافاً از مخلص خواسته و همه روزه
جداً تأکید و توصیه می فرمودند ، مخلص نیز نظر به اجرای اوامر حتمیه اولیای دولت و امنای ملتی ، آنها را در بیستون گرفته و فوراً تلگراف را راپورت نمود ، اگرچه در مقررات شفاهی تأکیدات شده بود که پس از
گرفتاری بدون دقیقه ای تعطیل آنها را روانه تهران دارد ،
این مخلص نیز در همان ساعت دستگیری آنها ، گاری و کالسکه از شهر خواسته که فوراً روانه دارد ، ولی نظر به عجز (۱) و صراعت آنها که اصلاح این عمل را از خود مخلص خواستار شدند ، حرکت عاجل آنها را موقوف و برای سوال و جواب کار آنها چهار روز است که در بیستون با همه سختی دیدی محل و نبودن آذوقه کافی متوقف و مشغول مذاکره و اصلاح کار آنها هستم که شاید انشاء ا… به ترتیبی از احضار آنها به تهران
صرف نظر و بعد از ادای وجه اعانه به ملت (۲)
قلیل مدتی به فرنگ مسافرت نمایند.
مخلص اگر سابقه دوستی با جناب اعظم الدوله را نداشته ام ، سابقه خصومت و دشمنی هم قطعاً نبوده و مسلماً در این صورت ، مخلص را جز اصلاح کار آنها هیچ منظور و مقصودی نخواهد بود ، چنان که اگر تحقیق شود ، معلوم خواهد شد که جز نشستن در اوطاق(اتاق) هیچ علامت حبس و توقیفی برای
اعظم الدوله و سردار اجلال نیست و خداگواه است که از هیچ گونه رعایت احترام و مهربانی هم درباره ی آنها فروگذار
نشده و در نهایت فراغت و آسودگی هستند.
فخیم السلطنه را هم با آن که محکوم به گرفتاری بود ، ابداً حبس و توقیف نکرده و در نهایت احترام با شاهزاده اسعدالدوله (۳) و اجزای شخصی خودم آزاد نشسته و راحت است و اگر هم او را رها نکرده ام ، به ملاحظه آن است که چون اعظم الدوله و سردار اجلال توقیفند ( توقیف هستند ) محتمل است حرکتی از اوصادر و موجب ابتلای محبوسین شود.
با امیدواری به استخلاص آنها از عزیمت تهران از امنای محترم انجمن متمنی است عیال و اطفال و کس و بسته ی آنها را اطمینان داده و ازهر جهت آسوده فرمایید که اگر دو سه روزی آسوده نشسته و ترک پاره ای حرکات نمایند ، به خواست خداوند آنها را به تقریبی داده و انشاء ا… به ترتیبی صحیح روانه خارجه خواهم نمود و مسلماً بعد از حرکت آنها فخیم السلطنه را نیز به شهر (کرمانشاه ) خواهم فرستاد و از هیچ گونه اظهار محبتی در ماده ی آنها فروگذار نخواهم کرد ، چنان که فعلاً تمام کارهای راجعه به فخیم السلطنه کماکان به خودش راجع و هیچ امری از امور محوله به او مستثنی نشده است .
جناب محامد آداب آقای حاجی محمد جعفر هم به اینجا تشریف آورده که البته مشهود است خودشان را
از بابت فخیم السلطنه و اعظم الدوله و سردار اجلال اطلاع خواهند داد ، زیاده زحمت است » (۴)
آنچه در مکتوب نظام السطلنه در پاسخ به هیأت امنای انجمن ولایتی کرمانشاه و به خصوص مرحوم آقا محمد مهدی مجتهد آمده است ، البته یک طرفه بوده و به نفع
اقدامات شخص نظام می باشد در حالی که مطالب حاکم همچنان خلاف محتوای نگاشته های مرحوم فرج اله خان معتمدی است که پیش تر به آن پرداخته شده ، در هر حال اثر مکتوب دیگری جدای از کتاب مرحوم معتمدی و کتاب نهضت مشروطیت در استان کرمانشاهان که بر پایه موجودیت اسناد بایگانی مرحوم آقا محمد مهدی مجتهد تدوین شده اند و نیز
یادداشت های خطی مرحوم امامقلی خان کشاورزی شیخوند کرمانشاهانی از احفاد عمده الخوانین
رجب علیخان شیخوند وزیر دارالدوله کرمانشاهان در عصر حاکمیت شاهزاده خداجوی محمد علی میرزای دولتشاه که در کتاب نقدی بر محتوای کتاب ایلات و طوایف کرمانشاهان از نگاشته های آن بهره برده
شده و در این کنکاش نیز استفاده های شایان به عمل آمده است .
لازم می نمود از محتوای آن پیرامون عملکرد نظام السلطنه
به عنوان داوری مورد لزوم بهره برده شود در این راستا
سه جلد کتاب زندگی سیاسی رضاقلیخان نظام السلطنه
( کتاب اول ) کتاب صورت جلسات (کتاب دوم ) و کتاب
مکاتبات و مراسلات ( کتاب سوم) در اختیار هست که متأسفانه در هیچ یک به صورت مشروح پیرامون چگونگی حکومت نظام السلطنه مافی در سال ۱۳۲۸ هجری قمری ، مبحث مورد بررسی ، مطلبی نیامده که می تواند ایرادی اساسی و کلی بر عملکرد سرکار خانم دکتر منصوره اتحادیه (نظام مافی) پژوهشگر و بازنویس آثار مذکور تلقی گردد که این قلم در سال ۱۳۸۶ در همین جریده ی گران سنگ باختر به نقد و نظر و بررسی آن پرداخته است .
آنچه در کتاب زندگی سیاسی رضاقلی خان نظام السلطنه
در سال ۱۳۲۸ هجری قمری و در ایام تصدی حکومت کرمانشاهان آمده است ، بسیار اندک و بی محتوا و می تواند فرار و گریزی باشد در جهت عدم پرداخت به حاکمیت ناموفق نظام السلطنه در مقطع مذکور و در کرمانشاهان که پس از شکست خفت بار والی از ایل کلهر و داوودخان سردار مظفر ایلخان کلهر و عزل و اعزام
محترمانه ی پس از شکست حاکم به ایالت فارس باشد که در جای خود به آن خواهیم پرداخت.
و لذا به هر آنچه در کتاب یکم یعنی زندگی سیاسی
نظام السلطنه آمده است و به این صورت می باشد می پردازیم
و داوری از آن خوانندگان بزرگوار خواهد بود :
« … چند روزی است حکومت کرمانشاهان را جداً تکلیف
کرده ، سرعت حرکت هم نهایت اهتمام را دارد » (۵)
نویسنده کتاب یعنی خانم دکتر منصوره اتحادیه احتمالاً در موضع معروف به تجاهل العارف ، علت نماندن نظام السلطنه را در تهران بعد از فتح پایتخت توسط سپاهیان شمال و جنوب و عزیمت به کرمانشاه ،
دشمنی محتملاً با بختیاری ها دانسته ، در حالی که نظام السلطنه در مدت زمان اقامت در تهران، جزء منتظرالایاله ها بوده و پیش تر علت گزینش او را به حکومت کرمانشاهان بازگفته ایم و به هر صورت از نویسنده کتاب مذکور می خوانیم :
رضاقلیخان اوضاع کرمانشاه را مساعد نمی یابد و لذا اوضاع مغشوشی که همه ، مال همدیگر را غارت می کنند
و بیرون شهر چپو و غارت و قتل است ، طوایف به هم ریخته اند و در یک جنگ کلهر و سنجابی دویست نفر کشته شده است ، می رنجد و گزارش می دهد
که وی امکانات و قشون لازم را هم نداشته است ،
در این حین ، در کرمانشاه بیماری وبا شایع شده
بود ، به طوری که رضاقلیخان وصیت خودش را نیز می نویسد .
گفتنی این که در همین حکومت بود که رضاقلیخان به حکوت فارس مأمور شد و جالب است که مأموریت او مورد تأیید انگلیسی ها بود ، چون وی را یک حاکم مقتدر و با نفوذ برای فارس می دانستند. » (۶)
ادامه دارد
پی نوشت های ارجاعی :
۱- موضوع اظهارعجز از جانب اعظم الدوله و سردار اجلال که در مکتوب نظام السلطنه آمده است ، حرف بی اساس و بیهوده ای بوده ، چرا که سردار اجلال زمانی که از اقدام مکارانه و خدعه آمیز حاکم آگاه
می شود ، بنای فحاشی به نظام السلطنه را می گذارد شاید والی فحاشی های سردار اجلال را به خودش اظهار عجز پنداشته ، چنان که معتمدی نوشته
است :
« سردار اجلال که از این توطئه و بدرفتاری ناراحت
می شود و صدای داد و فریاد و فحاشی او به
نظام السلطنه که در اتاق مجاور بوده می رسد و …» ص۱۶۷
۲-وصول وجه اعانه از دستگیر شدگان به نام ملت و اما به جیب والی .
۳- شاهزاده اسعدالدوله فرزند جلال الدین میرزای محتشم الدوله پسر امامقلی میرزای عماد الدوله که
در غیاب پدرش نایب الحکومه کرمانشاهان از
مهام امور ایالت کفالت می کرده است ، خانه ای مسکونی و بزرگ را در محله ی فیض آباد ملاحظه کرده که از آن مرحوم حاج حبیب اله زردویی
بازرگان خیّر و خوش نام تیره ی زردویی های
طایفه رستم بیگی ایل جاف جوانرود ، می بود
و از املاک اسعدالدوله در کرمانشاه به شمار می رفت که توسط روانشاد حاج حبیب اله زردویی خریداری شده بود.
۴- نهضت مشروطیت درکرمانشاهان ـ پیشین
صص ۱۷۹-۱۸۰-۱۸۱
۵- زندگی سیاسی رضاقلیخان نظام السلطنه ـ
منصوره اتحادیه ( نظام مافی ) کتاب یکم ـ انتشارات کتاب سیامک ـ پژوهش و نوشته منصوره اتحادیه
(نظام مافی ) ویرایش مصطفی زمانی نیا ـ چاپ یکم ـ
۱۳۷۹ ـ تهران
۶- همان ـ ص ۹۱

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

3 + 6 =

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>