پنجشنبه , ۲۸ تیر ۱۳۹۷
آخرین خبرها

زبان کُردی گویش و لهجه کرماشانی

image_print

محمود ظریفیان

بخش سوم و پایانی

گویش کردی جنوب
پروفسور جویس بلو، ایران شناس و دارای دکترای زبان شناسی از دانشگاه سوربن پاریس و استاد موسسه ملی زبان ها و تمدن های شرقی فرانسه، به جای گویش، زبان کردی را به چند گروه تقسیم می کند و درباره هریک توضیحات مبسوطی می دهد، جز گروه جنوبی که به اختصار تمام اکتفا می کند و می نویسد:
گروه جنوبی از تعداد زیادی گویش های ناهمگون تشکیل شده که از این بین می توان به گویش کرمانشاهی (رایج در استان کرمانشاه)، گویش سنجانی، گویش کلهری، گویش لکی، گویش لری (متعلق به پشتکوه) و غیره اشاره کرد.
(اشمیت، ۱۳۸۳، ۵۴۴)
اشکال آنچه در این مختصر آمده جایگزینی گروه به جای گویش، و گویش به جای لهجه است (۱) اما نکته شاذ و دقیق، اشاره به ناهمگون بودن گویش ها – و به زعم این نگارنده، لهجه های – این گویش است. ناهمگونی گویش گونه کرماشانی با لکی و لری آن چنان است که اطلاق لهجه، مشکل به نظر می رسد. شاید بتوان این پیشنهاد را مطرح کرد که گویش کردی جنوب خود شامل چند نیم گویش یا گویش گونه یا شبه گویش(۲) است که هریک شامل لهجه های متعددی است. گرچه امروزه گویشوران لر و لک، هریک، در معرفی لری و لکی به عنوان زبان های مستقل اصرار دارند.
یکی از کسانی که برای توضیح ناهمگونی لهجه های گویش کردی جنوب اظهارنظر کرده و راه حل پیشنهاد کرده، پرفسور همزه ای، استاد دانشگاه رازی و از فرهیختگان همدیاری است.
وی بر این باور است که خود گروه یا گویش کردی جنوب دارای دو گونه اصلی است. از آنجا که طبق تعریف ما در این طبقه بندی ها، یا با زبان سر و کار داریم، یا گویش و یا لهجه؛ نیازمند اصطلاح تازه ای هستیم. اصطلاحی چون نیم گویش یا شبه گویش یا گویش گونه که در مرز گویش و لهجه قرار بگیرد. نامبرده، چنین اصطلاحاتی را به کار نمی برد و از واژه های «گونه» و «گویش» بهره می گیرد که البته در مواردی ابهام زاست. اگر از این نکته بگذریم، آنچه نوشته، اظهار نظری علمی و مستدل است. وی می نویسد: کردی جنوب، از جنوب گویش هاورامی آغاز می شود و در دامنه های
زاگرس تا خوزستان پیش می رود. کردی جنوب دارای دو گونه اصلی است که کم و بیش در خاور و باختر شهر کرمانشاه به سوی جنوب پیش رفته اند.
همه این گویش ها را می توان به دو دسته بخش کرد: یک گروه از گونه های گویشی که باختر شهر کرمانشاه از هاورامان آغازه شده و باختر استان ایلام را دربر می گیرد و در آن سوی مرزهای بین المللی خانقین و مندلی را نیز در کشور عراق زیر پوشش دارد. این گروه از گونه های گویشی را، گاه کرماشانی و گاه کلهری یا ایلامی می نامند. خود شهر کرمانشاه امروز سبدی از بیش تر گویش های
کردی است؛ ولی گزارش های تاریخی نشان از آن دارند که تا سده نوزدهم میلادی، گویش شهروندان کرمانشاه، همین گونه کلهری بوده است و شاید به همین دلیل هم، این گروه از گویش ها را کرماشانی نیز می گویند. البته گزارشی از رابینو از بخش پایانی سده نوزدهم میلادی به جا مانده که از آغاز روند جایگزینی زبانی در میان شهروندان طبقه بالا و خاندان های ثروتمند، نشان دارد. در خاور کرمانشاه از دشت دینور و چمچمال، گروه گویش هایی آغاز می شوند که لکی خوانده می شوند. گستره این گروه گویشی نیز چندین استان را در برمی گیرد. این گروه از دینور تا جنوب استان همدان و تا شهرکرد و آنگاه به صورت پراکنده تا هشتگرد قزوین پیش رفته است. جزیره هایی از این گویش در گیلان و مازندران نیز وجود دارند. به سوی جنوب هم چنان در باختر استان لرستان و خاور استان ایلام، تا شمال خوزستان در درون گستره گروه گویش های لکی قرار دارند
(همزه ای، ۱۳۹۳، ۱۱)
روش معمول در گفته ها و نوشته این است که اصطلاح کردی جنوب – جز در بحث های تخصصی زبان شناسی زبان کردی – کمتر به کار برده می شود و به جای آن گویش کردی کرمانشاهی – یا کلهری – به یکی از دو گویش گونه کردی جنوب اطلاق می گردد، همان طور که پروفسور همزه ای اشاره کرده است. چنین کاربردهایی نه تنها از نظر اشاره به مصداق ابهام آلود است بلکه نسبت دادن یک گویش – یا به زعم نگارنده گویش – به یک ایل، نظیر ایل کلهر، یا به یک شهر، مانند کرمانشاه یا ایلام؛ به سوء تفاهمات و گاه تعصبات ایلی یا منطقه ای دامن می زند. از سویی، نامیدن گویش کردی جنوب به نام گویش کردی کرماشانی، درحالی که ما لهجه ای هم به نام لهجه کردی کرماشانی – و در کنارش لهجه فارسی کرمانشاهی داریم – خلط مبحث ایجاد می کند. این خلط مبحث، زمانی بیشتر به چشم می آید که در گفتار یا نوشتار واژه لهجه یا گویش را حذف کنیم و بگوییم یا بنویسیم «کردی کرماشانی». در این صورت برای شنونده و خواننده این سوء برداشت پیش می آید که سخن از گویش کردی کرماشانی (= گویش کردی جنوب) است یا لهجه کردی مردم شهر کرمانشاه؟ موضوع زمانی بغرنج تر می شود که به جای «لهجه فارسی کرمانشاهی» نیز، نادرستانه، از واژه گویش استفاده کنیم و با حذف واژه فارسی آن را گویش کرمانشاهی بنامیم (۳).
بنابراین، با توجه به استدلال های زیر سزاوار آن است که به جای استفاده از ترکیب «گویش کردی کرمانشاهی» همواره، ترکیب «گویش کردی جنوب» جایگزین شود:
۱- استفاده از واژه «کرمانشاهی» یا «کرماشانی» به جای «جنوب»، قلمرو این گویش را در اذهان به شهر یا استان کرمانشاه محدود می کند در حالی که مناطق رواج این گویش بخش هایی از کشور عراق و قسمت هایی از استان های کرمانشاه، ایلام و کردستان را شامل می شود که در هر یک از این مناطق نیز این گویش با لهجه های متعدد و متنوعی به گوش می خورد.
۲- نام واژه کرمانشاه در این ترکیب به بعضی تعصبات قومی و شهری دامن می زند، درحالی که واژه جنوب – در مقابل کردی شمال – از این نظر خنثی است.
۳- از آنجا که نه تنها در نوشته های غیر تخصصی – که حتی تخصصی – با تسامح، به جای لهجه کردی کرمانشاهی از واژه گویش استفاده می شود – چنانچه متذکر شده است – کاربرد ترکیب «گویش کردی جنوب» از این التباس و اشتباه جلوگیری می کند.
لهجه کردی کرماشانی
بنا به تعریف، آن گونه از گویش کردی جنوب که در شهر کرمانشاه بدان تکلم می شود یکی از لهجه های متعدد و متنوع زبان کردی است و اطلاق آن به لهجه های شهرها و روستاهای دیگر استان کرمانشاه سزاوار نیست و محدود به شهر کرمانشاه است. به این ترتیب، هر شهر از شهرهای استان لهجه ویژه خود را دارد که با شهرهای مجاورش تفاوت های آوایی اندکی دارند مانند لهجه قصری، لهجه اسلام آبادی و لهجه ماهیدشتی. گاه نام لهجه ها به نام ایلات و عشایر نسبت داده می شود مانند لهجه کلهری در استان کرمانشاه و لهجه فیلی در استان ایلام.
اگر بخواهیم لهجه کردی کرماشانی را از نظر جایگاه، به دقت نشان دهیم باید بگوییم که لهجه کردی کرماشانی لهجه ای است از شبه گویش کردی کرماشانی که خود از متفرعات گویش کردی جنوب است. این لهجه تا حدودی متاثر از زبان فارسی است و واژه های فارسی، نسبت به سایر لهجه های کردی در آن نفوذ بیشتری کرده است.
پیشنهاد نگارنده برای تفکیک دو لهجه کردی و فارسی در کرمانشاه این است که لهجه کردی آن با صفت نسبی کرماشانی – برگرفته از نام کردی شهر – به صورت «لهجه کردی کرماشانی» گفته و نوشته شود؛ و در مقابل به هنگام یاد کرد از لهجه فارسی، صفت نسبی «کرمانشاهی» به آن افزوده گردد، یعنی «لهجه فارسی کرمانشاهی».
یادداشت
۱- مگر اینکه تصور کنیم وی ابتدا پراکنش جغرافیایی زبان کردی را درنظر داشته و بعد برای هر گروهی گویش های متفاوتی در نظر گرفته، اما از ذکر لهجه های هر گویش صرف نظر کرده است که البته چندان منطقی به نظر نمی رسد.
۲- نیم گویش، گویش گونه و شبه گویش، اصطلاحاتی نیستند که در متون زبان شناسی به کار رفته باشند بلکه پیشنهاد نگارنده است برای مواردی که بعضی از لهجه های یک گویش یا یک زبان در مرز گویش و لهجه قرار گیرند؛ به طوری که اطلاق یکی از دو تعریف لهجه یا گویش برای آنها مشکل باشد. در چنین مواردی یکی از این سه اصطلاح – یا اصطلاح وصفی دیگر – می تواند راهگشا باشد. البته اصطلاح «خُرد گویش» با تعریفی خاص در متون زبان شناسی آمده اما با مصداق مورد ما سازگاری ندارد. هرمز میلانیان، مترجم کتاب مبانی زبانشناسی عمومی آندره مارتینه که اصطلاح خُرد گویش را در برابر واژه patois زبان فرانسه قرار داده، خود توضیح می دهد که «اصطلاح خُرد گویش» به شرایط تاریخی، فرهنگی و سیاسی ویژه زبان فرانسه مربوط می شود که اجباراً معادل دقیقی در کشورهای دیگر، از جمله ایران، برای آن وجود ندارد (مارتینه، ۱۳۸۷، ۲۲۰).
۳- آقای علی لیمویی از شاعران و پژوهشگران کرمانشاهی واژه نامه ای از واژگان لهجه فارسی کرمانشاهی فراهم آورده که در سال ۱۳۹۰ با عنوان «واژه نامک گویش کرماشانی» منتشر شده است. ایراد اشاره شده در متن کتاب به نام این واژه نامه وارد است. چون براساس تعریف علمی، گونه فارسی کرمانشاهی در شمار لهجه های زبان فارسی است و در قالب تعریف علمی گویش نمی گنجد. از سوی دیگر استفاده از واژه «کرماشانی» به جای «کرمانشاهی»، در بدو امر و در نگاه اول، گویش کردی کرماشانی را – که پیشنهاد شد همواره گویش کردی جنوب خوانده شود – به ذهن متبادر می کند. نگارنده در مقاله ای جداگانه به جایگاه «لهجه فارسی کرمانشاهی» خواهد پرداخت.
منابع
اشمیت، رودیگر (۱۳۸۳)، راهنمای زبان های ایرانی، جلد دوم، برگردان حسن رضایی باغ بیدی و دیگران، ققنوس، تهران.
لیمویی، علی (۱۳۹۰)، واژه نامک گویش کرماشانی، ورجاوند، تهران.
مارتینه، آندره (۱۳۸۷)، مبانی زبانشناسی عمومی، چاپ دوم، برگردان هرمز میلانیان، هرمس، تهران.
همزه ای، محمدرضا (۱۳۹۳)، «بررسی شاخصهای هویتی کردهای جنوب از دیدگاه دانش «Ethnicity»، فصل نامه فرهنگ کرمانشاه، شماره ۴ و ۵.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

5 + 2 =

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>