سه شنبه , ۱۹ آذر ۱۳۹۸
آخرین خبرها

نگاهی به : کرمانشاه، شهر شگرف ماه

image_print

پاره سوم

محمود ظریفیان

« این مقاله روزهای فرد، تقدیم حضور خوانندگان عزیز روزنامه باختر خواهد شد »
«زیر و زبر گرایی در زبان » عنوان هشتمین بخش یا هشتمین مقاله ی چاپ شده در کتاب «کرمانشاه شهر شگرف ماه» است که صفحات ۱۱۷ تا ۱۲۰ را شامل شده است .
استاد کزازی در این مقاله برآن بوده است تا با سنجش
لهجه ی فارسی کرمانشاهی با لهجه ی فارسی معیار
به اثبات برساند که فارسی کرمانشاهی زیر گرا
و فارسی معیار زبر گرا ست.
وی در مقاله ای چهار صفحه ای که دو صفحه ی
نخست آن را هم کلیات و مقدمات در بر گرفته، با ارایه ی مثال های معدود و نمونه های منفرد و متفرق به نتیجه ی دلخواه خود رسیده است.
نقطه ی قوت این مقاله این است که استاد، با این نوشتار، موضوع کم پرداخته شده ای را فراروی دانشجویان کرمانشاهی در دوره های کارشناسی ارشد و دکتری در رشته ی زبان شناسی قرار داده است
تا به پژوهش های عمیق تر و مبتنی بر اصول علمی در این زمینه بپردازند. تکیه بر دانشجویان کرمانشاهی از آن روست که در چنین پژوهش هایی
شم زبانی در پیشبرد پژوهش می تواند نقش موثری داشته باشد تا اینکه فردی غیر بومی به چنین پژوهش هایی دست یازد.گذشته از نقطه قوتی که به آن اشاره شد یادآوری نکاتی چند در محتوای این مقاله ضرورت دارد.
ابتدا باید دید که منظور از زیر و زبر گرایی سنجشی بین دو گونه از یک زبان چیست؟ موردی که
در مقاله مغفول مانده و –دست کم برای خواننده ی
عام و غیر متخصص- توضیحی درباره ی آن داده نشده است.
زیر و زبر گرایی یعنی سنجش تغییر زبر به زیر یا زیر به زبر در ساختمان یک واژه در دو گونه از یک زبان.
این دوگونه می تواند ریخت تلفظ قدیم با تلفظ جدید آن باشد یا تفاوت های تلفظی واژه ای معین در دو لهجه یا دو گویش از یک زبان مد نظر قرار گیرد.
در مورد اول، قیاس تلفظ قدیم بسیاری از واژگان زبان فارسی با تلفظ جدید، حاکی از آن است که زبان فارسی در جایگاه نخستین هجای واژه ها
زیر گراست.
نگارنده، سال ها پیش، در جستاری که در همین زمینه
با عنوان «ابدال مصوت های کوتاه در زبان فارسی» انتشار داده این چنین نتیجه گیری کرده است:
«ابدال مصوت های کوتاه در نخستین هجای واژه ها
در زبان فارسی به دو مصوت کوتاه دیگر، تغییر و تبدیلی فعال است… در این ابدال، تبدیل فتحه به کسره
بیش از ابدال کسره به فتحه است. اما تبدیل ضمه
به این دو و بالعکس، بسیار معدود و در حکم استثناست … آنچه در این ابدال ها رخ می دهد از نظر واج شناسی خنثی شدن تقابل مصوت های یاد شده در بافت مذکور است. گرچه این پدیده ی واجی کلیت ندارد، با این همه می توان چنین نتیجه گرفت که چنین گرایش آوایی، واجی در زبان فارسی وجود دارد و باید مورد توجه قرار گیرد» (ظریفیان، ۱۳۸۷، باختر ۱۲۶۹، ص۱۹).
گفتنی است که این نتیجه گیری با سنجش نمونه های
فراوان و متعددی به دست آمد و چارچوب پژوهش نیز منحصر به زیر و زبرگرایی در هجای نخستین واژه ها
بوده است. این توضیح از آن روست که تاکید شود وقتی به طور کلی بخواهیم نتیجه گیری کنیم که گونه ای از یک زبان نسبت به گونه ی دیگر زیر گرا یا زبر گراست، زیر و زبرگرایی باید در تمام مواضع واژه باشد و گرنه نتیجه گیری را باید منحصر به موضعی خاص کرد.
در مورد سنجش واژه های دو لهجه از یک زبان- و در زمینه ی بحث مقاله، سنجش واژه ها در دو لهجه ی
فارسی معیار و فارسی کرمانشاهی نیز، آنچه باید روش
پژوهش باشد، همان است که اشاره شد. یعنی اینکه هم مثال ها باید متعدد باشند و هم جایگاه زیر و زبرگرایی از نظر هجاها مشخص شود.
اگر چنین روشی اعمال شد و در همه ی مواضع – هجای آغازین، هجاهای میانی و هجای پایانی – گرایش مورد نظر دیده شد می توان نتیجه گرفت و فارسی کرمانشاهی را زیرگرا و فارسی معیار را زبر گرا
معرفی کرد.
اما در مقاله زیر و زبر گرایی چنین نشده، یعنی
نه تنها نمونه های ارائه شده بسیار معدود و اندک اند
و برای نتیجه گیری کفایت نمی کنند بلکه به گرایش تلفظ مصوت هجای پایانی واژه ها در دو لهجه نیز توجهی نشده است.
برای توضیح این مدعا، نمونه های ارائه شده در مقاله عینا نقل می شود :
« به آهنگ روشنداشت سخن …. گویش پارسی کرمانشاهی را در زیر و زبرگرایی، در سنجش با پارسی
دری به کوتاهی بر می رسیم … نمونه را در پیوند واکه با واج م، این دو گرایش را می توانیم دید:
در پارسی دری هنجار ریختار زبانی اَم (am=) است و
در گویش پارسی کرمانشاهی اِم (em-) … در پارسی دری زبر گراست و در گویش کرمانشاهی زیر گرا: کارَم و دلَم در آن زبان در این گویش، در ریخت کارِم و دلِم به کار برده می شود .
نمونه هایی دیگر نَم و نِم یا آدَم و آدِم . ریختار و
هنجاری دیگر آواشناختی دَر (dar=) و دِر (der=) … « کارَم دَر آمد» را کرمانشاهیان نژاده گوی «کارِم دِر آمد» می گویند . نیز (رَنده را رِنده و دَرَنده را دِرِنده و دَریده را دِریده (به نقل از صفحه ۱۱۹ کتاب)».
با توجه به آنچه نقل شد، مجموع مثال های ارائه شده برای اثبات زیرگرایی فارسی کرمانشاهی در سنجش با فارسی معیار که زبر گرا نامیده شده، در مجموع هفت نمونه به قرار زیر است:
یک تکواژ دستوری *تک هجایی اَم (am=) یعنی ضمیر شخصی پیوسته ی اول شخص مفرد.
یک تکواژ دستوری از وندها، یعنی پیشوند
فعلی «در» .
یک واژه تک هجایی «نم»
دو واژه ی دو هجایی «آدم» و «رنده».
دو واژه ی سه هجایی «درنده» و « دریده» .
شش مثال از هفت مثال – به استثنای «آدم» – حاکی از زیرگرایی فارسی کرمانشاهی در جایگاه هجای آغازین است. دو واژه ی آدم و درنده نیز نمونه ای است برای زیر گرایی فارسی کرمانشاهی در هجای دوم.
در متن مقاله در مورد تلفظ واکه ی هجای پایانی واژه های رنده، درنده و دریده سخنی نرفته است که در ادامه به آن اشاره خواهد شد .
گرچه این هفت نمونه ی ناهمگون برای نتیجه گیری کافی نیست اما نگارنده ی این سطور با توجه به
نمونه های متعددی که خود گرد آورده ، تا حدودی،
و با این توضیح با نویسنده ی فاضل مقاله هم داستان
است که لهجه ی فارسی کرمانشاهی در سنجش با
فارسی معیار در زیر گرایی در جایگاه هجای
آغازین و هجاهای میانی از فارسی معیار زیرگرا تر است.
اما شگفت اینجاست که در جایگاه هجای پایانی
از نظر واکه ی کوتاه، فارسی کرمانشاهی نه تنها زیرگرا نیست بلکه کاملا زبرگراست و به عکس فارسی
معیار در این موضع کاملا زیر گراست .
این امر، البته پذیرش نظر زیرگرا بودن فارسی کرمانشاهی و زبرگرابودن فارسی معیار را با مشکل روبه رو می کند. برای آگاهی از چگونگی زیر یا زبرگرایی در جایگاه هجای پایانی واژه ها، بخش بعدی این نوشتار را مطالعه فرمایید.
این نوشتار ادامه دارد ….
*****
یادداشت
تک واژ دستوری تک واژی را گویند که معنی مستقلی ندارد و در جمله به جهت الزامات نحوی ظاهر
می شود، مانند حروف اضافه … تک واژهای دستوری متعلق به گروه محدودی هستند بدین معنی که تعداد آنها در زبان زیاد نیست مانند ضمایر ملکی، حروف اضافه، حروف ربط و غیره (غلامعلی زاده،
۱۳۷۴، ۲۵۹) .
در مقابل تک واژهای دستوری تک واژهای واژگانی قرار دارند «تک واژ های واژگانی تک واژهایی هستند که معنای مستقلی دارند و به یک مفهوم واژگانی اشاره می کنند .
این تک واژها در واقع معادل واژه هستند .
تک واژ های واژگانی متعلق به گروه نا محدود هستند» (ساغروانیان، ۱۳۶۹،۹۳) .
*****
منابع و مآخذ
ساغروانیان، سیدجلیل(۱۳۶۹) ، فرهنگ اصطلاحات زبان شناسی، نشر نما، مشهد.
ظریفیان، محمود (۱۳۸۷)، «ابدال مصوت های کوتاه در زبان فارسی» ( بخش چهارم)، باختر شماره ۱۲۶۹، ۲۳ شهریور ۱۳۸۷، کرمانشاه.
غلامعلی زاده، خسرو (۱۳۷۴)، ساخت زبان فارسی، احیا کتاب، تهران.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

4 + 1 =

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>