پنجشنبه , ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸
آخرین خبرها

تاریخ تحولات سیاسی کرمانشاهان از مشروطیت تا جنگ جهانی اول

image_print

نوشته اردشیر کشاورز

بخش  صد و نود و شش

در نوبت پیشین ، پیرامون مباحث عدیده ای که درپاره ای از اسناد و کتب تاریخی عصرمشروطیت ، حول بخش هایی از حوادث میانه ی راه بحران های چندین ساله ی سیر وقایع مشروطه، ناشی از عملکرد منفی و دیوانه وار شاهزاده ی مخبط قاجار،‌ابوالفتح میرزای سالارالدوله بررسی هایی داشته و به این موضوع پرداخته شد و گفتیم در سال ۱۲۹۱ خورشیدی درچینش اتحاد و ائتلاف هواداران مشروطه در دسته ها و گروه های ترکیبی سرباز و قزاق دولتی ، نیروهای عشایری بختیاری ، مجاهدان ارمنی و مسلمان در وقایع حاصل شده در سنندج، انشعاب و اختلاف بروز کرده، گو اینکه قبلاً بخش هایی از آن اتحاد در اعلام موضع خود مبنی بر مطالبه ی خواسته های عمومی ملی خود، جداسری نوینی را صورت داده بودند.
آن گروهها در پی وصول اعلام مواضع پیشین اردوی فرمانفرما را به جانب اسدآباد همدان ترک کرده و از آنجاآهنگ اراک و تهران داشته تا ناصرالملک نایب السلطنه احمدشاه را به پذیرش وفای به عهد مواعید داده شده ملزم سازند ودراین راستا، همچنان به انتظار نشستند و گروهی و تعدادی دیگر نیز از نزدیکی های سنندج اردوی فرمانفرما را ترک و خواستار اعاده ی اصول از دست رفته ی حاکمیت قانون و مشروطیت که وصول به حق آزادی بیان، افتتاح پارلمان ، آزادی مطبوعات و راه اندازی فعالیت مجامع و محافل سیاسی و … بود گردیده و لذا تحت فرماندهی یواحد سردار مجاهد یارمحمدخان کرمانشاهی، گروه های مسلح سیصدنفره ای شهر کرمانشاه را متصرف و به اقداماتی دست یازیدند که به نقل از یادداشت های فریدالملک کارگزار امور خارجه کرمانشاهان به آن می پردازیم :« پنجشنبه ۸ وجمعه ۹ رمضان۱۳۳۰ ـ جناب
سهام الدوله و سعید دیوان به منزل آقای سردار اجلال رفته و دیوانخانه حکومت راتخلیه کرده اند
(به حکم مجاهدین) حالیه امور شهر هرج و مرج است‌، تا چه شود. » (۱)
فریدالملک کارگزار امور خارجه کرمانشاهان در تداوم نگارش یادداشت های روزانه اش ذیل
مباحثی چند از جمله دخالت مجاهدین برضد
ایالت ، نوشته است :
« دوشنبه ۱۲ رمضان ۱۳۳۰ ـ هنوز مجاهدین برضد ایالت در دخالت به امور حکومتی باقی و تکلیف مردم فلک زده معلوم است. آقای معین الممالک با صاحب منصبان فوج فدوی هم مثل مردم، سرگردان و دراین منزل هستند. معاون حکومت وچند نفر در شه بندری متحصن شده اند.
چهارشنبه ۱۴ رمضان ـ صبح گفتند آقای
معین الممالک که از دیشب از اینجا به شه بندرخانه به دیدن آقای سهام الدوله و رییس قشون رفته بود، همان جا متوقف شد و مراجعت نکرد . ایشان هم ملحق به معاون ایالت و رییس قشون گردید.
مجاهدین هنوز به همه امور شهر و حکومت دخالت دارند. از قرارمذکور جنس دیوانی را که در انبار بوده ،
فرستاده تصرف کرده ، می فروشند.
زحمت و تلاش دوماهه حضرت ایالت غرب، همه
به هدر رفت ، گویا خداوند نمی خواهد هنوز این ولایت منظم و امن بشود ، خدا اهالی این صفحه را برخرابی خودشان می گمارد. » (۲)
درآن آشفته بازار ایجاد شده که گروهی پیرو
فرمانفرما و دسته هایی طرفدار سالارالدوله و هر دو
از طبقه شاهزادگان قاجار گردیده بودند، جهت آگاهی لازم از چگونگی و چند وچون حوادث ،
بهترین مورد از باب بازشناخت مسایل وقایع
سیاسی پاییز سال ۱۲۹۱ خورشیدی، می توان همان نگاشته ها و یادداشت های فریدالملک قزاگوزلوی همدانی، کارگزار امور خارجه کرمانشاهان باشد که می خوانیم :
« مکتوب سالارالدوله خطاب به یارمحمدخان :
جمعه ۱۶ رمضان قبل از ظهر پاکتی از دارالحکومه آقای سردار یارمحمد خان فرستاده بود که از
حضرت والا شاهزاده سالارالدوله خطاب به
حقیر بود. خوانده به دیوانخانه رفتم ، دیدم
یارمحمد خان و حسینقلی خان سرتیپ و مسیب خان روسای مجاهدین و بعضی از کرمانشاهی ها ،
جناب حاج آقا ولی و شاهزاده اسعدالدوله و غیره نشسته اند.
در گفتگوی نظم شهر و اجرای اوامر شاهزاده سالارالدوله که این دو روزه به کرمانشاه وارد
خواهند شد.
یکشنبه ۱۸ رمضان ۱۳۳۰ ـ طرف عصر یکنفر مجاهد از طرف یارمحمدخان آمد که زحمت کشیده مرا ملاقات کنید به فاصله چند دقیقه حسین خان خیاط باشی که حال معاون یارمحمدخان است
آمد، اظهارکرد مقصود از زحمت این بود که برحسب دستخط حضرت اقدس سالارالدوله بروید موسیو مولیتور را ملاقات نموده ، مراتب لطف حضرت اقدس را به ایشان ابلاغ، بلکه برود
گمرک خانه را باز کند.
حقیر با معاون رفتم ، رییس گمرک را دیدم گفت فرمایشات حضرت اقدس را پس از ورود موکب مبارکشان به کرمانشاه اطاعت می کنم و
دراین بین تحصن سردار جلال (علی خان سردار اجلال زنگنه ، امیرکل بعدی، فرزند حسین خان اعظم الدوله زنگنه) و امیر مقتدر در قونسولگری انگلیس، پیش آمد که سردار اجلال به قونسولخانه انگلیس رفته و متحصن شده اند.
مشهور است فردا ، پس فردا حضرت اقدس سالارالدوله وارد کرمانشاه خواهند شد.
دراین صورت وضع این ولایت ، باز تغییر خواهد کرد. این تغییرات حیرت آمیز واقعاً محل خیلی
تعجب و تحیر است ، من جمله موافقت
حضرت والا شاهزاده سالارالدوله با مجاهدین ،
خصوصاً با یارمحمد خان از ممتنعات به نظر
می آید و غیر ممکن ، حالا متحد شده ،
دست حضرت والا فرمانفرما ایالت غرب را از
کرمانشاه کوتاه کرده ، حالیه درکرمانشاه حکمرانی می کند.
همچنین موضوع پناهنده شدن معاضدالملک کارگزار امورخارجه کرمانشاهان در ساختمان
شه بندری عثمانی درشهر کرمانشاه است
که ذیل مبحث پناهنده شدن معاضدالملک کارگزار در شه بندری آمده است :
« دوشنبه ۱۹ رمضان ـ از قراری که میرزا اسداله خان بیان کرد آقای معاضدالملک کارگزار
جدید هم به شه بندری رفته و آقای معتضدالدوله
به قنسولخانه ی انگلیس متحصن شده ،
اینها به واسطه ورود حضرت اقدس سالارالدوله
است . » (۳)
چنانچه گفتیم فریدالملک پاره ای از رخدادها
و امور اتفاق افتاده درشهر کرمانشاه را از محالات
و امور ممتنع دانسته که از آن جمله می توان
به اتحاد سردار یارمحمد خان و مجاهدان
تابع او، با شاهزاده سالارالدوله ، اشاره کرد و
دراین مورد ابراز تعجب و اظهار تحیر کرده
است و لذا چنان رخدادی را موجب تحصن
رجال و بزرگان کرمانشاهان به کنسولگری های بیگانه انگلیس و عثمانی دانسته است که البته پیرامون انگیزه های اتحاد دو قطب مخالف با
مشی و افکار متضاد وسخت متفاوت ، در مباحث آتی مفصل و مشروح به بررسی لازم دست خواهیم یازید که ریشه در وقایع زمستان سال ۱۲۹۰ خورشیدی و تحصن حسین خان اعظم الدوله زنگنه و پسرش حیدرخان فخیم السلطنه
داشته و در نهایت موجب بروز فاجعه ی به دارکشیده شدن آنان توسط سالارالدوله گردید.
ادامه دارد
ــــــــــــــ
پی نوشت های ارجاعی :
۱ – ۲-۳- خاطرات فریدالملک ـ پیشین ـ
صص ۴۰۸-۴۰۹

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

9 + 1 =

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>