نگاهی به ورزش های بومی و محلی در کلان رویداد «کرمانشاه 2020 »


12908

دکتر عبدالحمید پاپ زن، دکتر حسین آگهی و دکتر مهنا شاهمرادی

بازی ها و سرگرمی های بومی و محلی، به عنوان کهن ترین گونه ی فرهنگی به جا مانده از انسان های نخستین، در فرهنگ شفاهی جایگاه برجسته ای دارند. پیش از آن که انسان به دوره پسین تکامل خود، یعنی بیش از هزار سال پیش برسد و زبان مراحل رشد خود را بگذراند و در پی آن هنر، ادبیات و افسانه ها پدید آیند، بازی وجود داشته است. بازی هایی که بر اساس نیازهای مختلف و متنوع جامعه و به تناسب اوضاع و شرایط اقلیمی و خرده فرهنگی پدید آمدند و برای هزاران سال همراه بزرگسالان و کودکان بودنده اند و به آن ها کمک کردند که با یکدیگر پیوندهای دوستانه و عاطفی برقرار کنند و ساز وکارهای زندگی را پیشاپش بیازمایند. این بازی ها، علاوه بر کارکرد سرگرمی و تفریحی، در امر مهّم آموزش مهارت های مختلف و پرورش روحی- روانی، جسمی، هوشی
و اخلاقی افراد نیز سهم دارند. آموزش تمرکز حواس و تمرین حافظه، تقویت قوه ابتکار، تمرین همیاری و تعاون و احساس تعلق به گروه، آموزش رعایت نظم و تمرین عمل به قوانین و مقررات، تمرین مشارکت، ایجاد روحیه ی استقامت و بردباری و آموزش شیوه ی زندگی، از کارکرد های آشکار و پنهان بازی های سنتی است.
بدیهی است که بازیها، پا به پای تغییراتی که در سایر شئون اجتماعی، اقتصادی و … که درون یک جامعه به وجود می آید، تغییر می یابند، در این تغییر و تحولات، مسائل جدیدی که متناسب با شیوه ی زندگی جدید جامعه می باشند، جای مسائل قبلی را می گیرند. چنانچه می بینیم برخی از بازی های بومی و محلی که برای ساليان متمادي مردم به آن می پرداختنند، از آن لذت می بردند، در اشاعه ی آن می کوشیدند، سينه به سينه از نسلي به نسل ديگر منتقل می کردند و خاطره ی آن را تا پایان زندگی با خود حفظ می کردند، با وجود فراهم بودن امکانات و ابزار لازم، با تحولات پیش آمده در اثر رویدادهای به وجود آمده، در هاله ای از فراموشی پنهان مانده اند و امروز دیگر جایگاهی در میان مردم برای اجرا و انجام آن ندارند. امروزه سلطه ی تمدن مادی و رشد جامعه ی مصرفی سبب شده است که تنها فعالیّت هایی مفید تلقی شوند که نتیجه ی آن را بتوان با معیارهای مادی سنجید و هر آنچه که نتوان آن را به صورت کالایی عرضه کرد و از خرید و فروش آن کسب سود کرد، عملی بیهوده و غیر جدی و تا حد زیادی غیر عقلانی تلقی شود و به این ترتیب است که با وجود اهمیّت و ارزش این بازی ها در فرهنگ و جامعه، از صحنه کنار گذاشته شده اند و کمتر مورد توجّه و تحلیل قرار گرفته اند و با توجّه به کارکردهای آشکار و پنهانی که در جامعه و برای گروه های سنی مختلف ایفا می کنند، جایگاه واقعی آن ها مثل بسیاری از بخش های فرهنگ شفاهی این مرز و بوم، همچنان ناشناخته باقی مانده است.
در این نوشتار به بهانه ی برگزاری رویداد بین المللی کرمانشاه 2020 (رویداد بین‌المللی اکوتوریسم و گردشگری روستایی در سال ۲۰۲۰ میلادی)، برآن شدیم با معرفی بخشی از ورزش ها و بازیهای محلی استان کرمانشاه، علاوه بر احیاء و تداوم این بازیها در سطح جامعه، حرکتی را در جهت حفظ هویت بومی و محلی و توسعه ی فرهنگی آغاز کنیم.
1.بازی قولان- قول قولان
(Qolān -Qol Qolān)
اینبازی گروهی که یک بازی کاملاً فیزیکی است از هیجان و جذابیت بالایی برخوردار می باشد.شروع بازی به این صورت است که افراد تقریباً هم ‏وزن‏ و هم‏قد در مقابل یکدیگر قرار می‏گیرند، سپس هریک از بازیکنان یک پای خود را از زمین بلند کرده و با دست مخالف از پشت آن پا را می‏گیرند و در حالی که روی یک پا ایستاده، لی لی کنان به طرف مقابل خود حمله ور می شوند و با دست دیگر یقه یا گردن طرف مقابل را می‏گیرند و با شانه یکدیگر را هُل می‏دهند یا می‏ کِشند. چنانچه در اثر ضربه به یکدیگر هرکدام از بازیکنان دستش از پایش جدا شود و کنترل خود را از دست بدهد و به زمین‏ بخورد، بازنده بوده و از زمین بازی خارج می شود. آخرین نفری که در زمین بازی باقی بماند، برنده ی بازی است.
در شکل دیگر از این بازی، بازیکنان به دو گروه مساوی تقسیم شده وبرای تعیین تیم مدافع و مهاجم قرعه کشی صورت می گیرد. پس از قرعه کشی و تعیین نماینده ها، یک هدف مشخص(سنگ، درخت و یا تیرک چوبی) را تعیین می کنند. بازیکنان گروه مدافع مسئولیت محافظت از آن را بر عهده می گیرند. بازیکنان گروه مهاجم نیز قبل از شروع بازی یکی از افراد گروه خود را به عنوان کاپیتان (در زبان محلی زاوا «zāwā» گفته می شود) تعیین می کنند. وظیفه زاوا دست یابی به هدفی است که گروه مقابل از آن محافظت میکنند. تمام افراد گروه باید مواظب فرد اصلی یا همان زاوا باشند و راه را برای او هموار کنند تا بتواند خود را به هدف تعیین شده برساند چون با سوختن او بازی را می بازند. سایر بازیکنان دو گروه به صورت پراکنده در داخل زمین مستقر می شوند، به نحوی که مقابل هر مهاجم یک مدافع قرار می گیرد، پس از استقرار همه ی بازیکنان دو گروه با یک دست یک پایشان را از پشت می گیرند و با هم درگیر می شوند و سعی می کنند با ضربه شانه و یا دست آزاد خود یکدیگر را به طرف هم کشیده و یا از هم دور کنند و تعادل همدیگر را به هم بزنند. در این حین چنانچه کسی به زمین برخورد کند یا دستش باز شود، بازی را باخته و از زمین خارج میشود. در طی بازی مدافعان ضمن دفاع از خود باید مراقب حرکت زاوا نیز باشند و اجازه ندهند خود را به هدف برساند. چنانچه زاوا در حال حرکت به زمین بی افتد و یا دستش از پنجه پا جدا شود، گروه مهاجم بازنده بوده و جایشان عوض می شود، اما اگر زاوا خود را به هدف برساند، گروه مهاجم برنده خواهند بود.
تقویت آمادگی جسمانی افراد، تقویت قدرت جهش و تعادل، ایجاد سرعت عمل و چابکی، پرورش روحیه ی استقامت و جنگجویی و آمادگی برای نبردهای تن به تن، تقویت روحیه ی ایثار و همبستگی، در کنار گذراندن اوقات فراغت و سرگرمی از مهم ترین کارکردهای این بازی پرنشاط می باشد.
2.بازی کاکه له شیران (Kākela Sheyrān)
هدف از این بازی علاوه بر ایجاد سرگرمی و نشاط،تقویت جسمانی، پرورش دقت و هوشیاری، افزایش چالاکی و چابکی،ایجاد روحیه ی تعاون و همکاری گروهی می باشد. در این بازی ابتدا بازیکنان به دو گروه تقسیم می شود و هر گروه برای خود یک سر گروه انتخاب می کنند. به قید قرعه بازیکنان یکی گروه ها باید خود را به دور از چشم بازیکنان گروه دیگر خود را در مکانی پنهان کنند(گاهی اوقات بازیکنان برای افزایش هیجان و جذابیت بازی، خود را در روستاهای اطراف پنهان می کردند). بازیکنان گروه مقابل خود به دو دسته تقسیم می شود، یک دسته در مکانی مشخصی که برای خود تعیین کرده اند(ممکن است کنار دیوار، درخت و یا تخته سنگی باشد که به اصطلاح محلی به آن سردال گویند) قرار می گیرند و از آن محافظت می کنند و دسته دیگر به دنبال پیدا کردن افراد گروه دیگر می روند و اگر هر کدام از افراد گروهی را که مخفی شده اند پیدا کنند، با صدای بلند فریاد می زند«کاکه له شیران گروه …(نام سرگروه)» و اسم فردی را که پیدا کرده اند صدا می زنند.
اگر گروهی را که پنهان شده اند را بتوانند پیدا کنند، به دنبال آن ها دویده و سعی می کنند سوار بر آن ها شوند و به محل شروع بازی برگردند. سر گروه بازیکنان گروهی که پنهان شده اند هر چند وقت یکبار با صدای بلند فریاد می زند «کاکله شیران گروه…»، تا هم گروهی هایش خود را بهتر پنهان کنند و در فرصتی مناسب به دور از چشم بازیکنان گروه مقابل به مکان مشخصی (سردال) که سایر بازیکنان آن گروه در آنجا قرار دارند، حمله کنند.
3.بازی گاگه مه چه لی(Gāga machalay)
این بازی یکی از بازی های شاد و مهیج، رایج در بین جوانان روستایی شهرستان کرمانشاه می باشد. برای انجام این بازی، بازیکنان به دو گروه تقسیم شده و به قید قرعه یک گروه به عنوان مدافع و گروه دیگر به عنوان مهاجم بازی می کنند. بازیکنان گروه مدافع که در داخل دایره ای رسم شده قرار دارند، یکی از افراد گروه خود را انتخاب کرده (بازیکن نقش گاو) و طنابی را به پاهای او بسته و سر دیگر طناب را در دست می گیرند و از او محافظت می کنند. بازیکنان گروه مهاجم نیز با حلقه زدن به دور بازیکنان گروه مدافع سعی می کنند در فرصت زمانی مناسب طناب را گرفته و بازیکن بسته شده را بیرون بِکشند. بازیکنان گروه مدافع هم با ضربات پا (قاو زدن) از خود دفاع می کنند. در صورتی که بازیکنان گروه مهاجم بتوانند بازیکن بسته شده را بیرون بکِشند، آن ها برنده بوده و با گرفتن امتیاز بازی ادامه پیدا می کند، اما اگر پای بازیکنان مدافع با بازیکنان گروه مهاجم برخورد کند، آنان برنده بوده و جای دو گروه عوض میشود. هدف از این بازیتقویت جسمانی، تقویت روحیه ی دفاعی، افزایش روحیه ی مشارکت و همبستگی و ایثارمی باشد.
در شماره های آینده باختر دنباله ی معرفی ورزش ها و بازی های بومی استان کرمانشاه راپی بگیرید.