تاريخ تحولات سياسي كرمانشاهان از مشروطيت تا جنگ جهاني اول

مشروح خبر

نوشته اردشير كشاورز

بخش  هفتادو دوم

در نوبت های قبلی این رشته کنکاش ها از استعفای میرزا علیخان ظهیرالدوله حکمران کرمانشاهان مواردی چند به صورت مکرر باتوجه به تعدد تصمیم حاکم بر اعلام استعفا آورده شد و بنا به مستندات اعلام شده اسناد وزارت امور خارجه انگلیس مندرج درکتاب آبی و دیگر آثار مکتوب و خاطرات فرید علت العلل استعفاهای حکمران عدم توانایی اداره ی امور در برابر اقتدار ظهیرالملک زنگنه اعلام شده بود ، در حالیکه در اسنادی
که مربوط به آرشیو مرحوم آقا محمد مهدی مجتهد رییسانجمن ولایتی کرمانشاهان و در کتاب نهضت مشروطیتدرکرمانشاهان آمده است ، شاهد بیان موارد و نکاتدیگری جدای از مسایل تذکاری بوده و شاید ریشه در نقار بینحاکم و آقا محمد مهدی مجتهد داشته است و لذا بابهره مندی از متن اسناد مذکور ابتدا به ذکر یکی دیگراز متن های استعفا پرداخته و سپس پیگیر بیانمواردی چند خواهیم بود که در نهایت منجربه فراخواندنمیرزاعلیخان ظهیرالدوله به مرکز کشور و انتصاب رضاقلیخان نظام السلطنه مافی گردید و دراینراستا آثار چندی بر اعزام نظام السلطنه در تهران مترتببوده و مرحوم آقا محمد مهدی مجتهد نیز از موضع عزلظهیرالدوله و انتصاب نظام السلطنه حمایت کرده اند ولذا در متن سند شماره شصت 60 ـ موضوع استعفایظهیرالدوله از حکومت کرمانشاهان شروع کرده و به مواردبعدی می رسیم.( تاریخ بیست و هفتم ـ 1327 قمری مهر ـ به تاریخ جمعه بیست و هفتم شهرجمادی الاخر1327 ـ علیکم لایبقی الجاهلین به واسطه تهاجم پاره ای موانع و عوایق و تراکم پاره محظورات که شرح آن از حَیز امکان خارج است و آن علل و موانع انتظام ولایت را مختل و رشته عمل را به کلیگسیخته است و ابداً قوه ی دافعه هم نداشتم ، لهذا اصلاحخود را به اسم حکومت ندیده از این تاریخ استعفا از عمل نمودم که عندا... و خلق ، مسوول نباشم ، محض استحضار خاطر شریف رحمت افزا گردید . ادام ا... مقامکم » (1)
استعفای مذکور البته به واسطه ی جدال خونین بین وابستگان مرحوم ظهیرالملک زنگنه و خاندان معینی هاصورت گرفته بود که تا پایان حکومت ظهرالدوله همچنانبه قوت خود باقی مانده و پیش تر هم به آن پرداخته شده و در کتابت خاطرات فریدالملک ذیل استعفای ظهیرالدوله می خوانیم :« از منزل جناب ظهیرالملک به دارالحکومه رفتم ، دیدم حضرت ظهیرالدوله درکار استعفاء و به مأمورین خارجه و آقایان نوشته اند که از امروز
از حکومت استعفا داده ام ، دیگر کاری به من رجوع نکننددراین بین عده ای از اعیان و آقایان آمده و استدعا کردنددراین انقلاب شهر استعفا ندهند. » (2)
به هر صورت اصرار ظهیرالدوله بر ادامه ی استعفای خود وبنا به آنچه در آثار تاریخی آمده است ، شاید بی توجهی هایحکومت به مجاری امور و انجام آن در نهایت مرکز مصمم بهپذیرش استعفای ظهیرالدوله و انتصاب رضاقلیخان نظام السلطنه مافی به حکومت کرمانشاهان گردید و اما در فاصله مورد بحث همچنان که گفته ایم نهادهای مدنی ایالت از قوه به فعل درآمد ، از جمله افتتاح انجمن ولایتی ، عزیمت نمایندگان مجلس دوره ی دوم به تهران و ... و ... و اما ماده ی کدورت بین ظهیرالدوله و مرحوم آقا محمد مهدی مجتهد همچنان بر جا بوده و لذا جهت پیگیری موضوع به بررسی اسنادی ازکتاب نهضت مشروطیت درکرمانشاهان می پردازیم :
میرزا علیخان ظهیرالدوله با مورد قبول قرارگرفتن استعفایش از حکومت و انتصاب نظام السلطنه مافی طی مکتوبی مکنونات ضمیرخود را که ظاهراً به عنوان وداع از آقا محمد مهدی مجتهد بوده اما در واقع اظهار ناراحتی و گلایه از عملکرد انجمن ولایتی کرمانشاهان تحت ریاست آقا محمد مهدی مجتهد بوده است به این صورت بیان داشته اند :
« سند شماره 83 ـ وداع ظهیرالدوله از آیت ا... آقا محمد مهدی کرمانشاهانی و اظهار دلتنگی وگله از انجمن ولایتی کرمانشاه به تاریخ دوازدهم ذیحجه 1327 قمری ـ مُهر ـ امضا ، صفا (صفاعلیشاه لقب طریقتی مرحوم ظهیرالدوله ) ـ 19 ذیحجه 1327 :
به عرض حضور عالی می رساند ،عفو بفرمایید که نتوانستمظاهراً خدمت رسیده استدعا کنم دعای سفر به گوشم بخوانید و با کمال امیدواری به ادعیه خیریه ی حضرت مرخص شدم ، ولی لازم است که عرض کنم که به جز ارواح مکرم ، از اهالی کرمانشاهان عموماً و از هیئت مقدسانجمن ولایتی خصوصاً مکدر و دلتنگ رفتم ، از ذات با برکاتعالی انصاف می خواهم که آیا سزاوار بود انجمنی که درزمان خدمت بنده و اهتمامات بنده بی سروصدا و به اینخوبی (دراصل خوب) دایر شود و آن همه محض پا دادنمطلب نسبت به آن مکان مقدس کوچکی و فروتنی و جاروب کشی کنم ، چند روز پیش تر استدعا کنم که اینجا تشریف بیاورند ، قهوه میل کنند ، آن آخوند وکیل سنقر بگوید (منظوراز وکیل سنقر نماینده ی انجمن ولایتی سنقر بوده است ) خلاف فلان ماده ی قانون اساسی است که ما بیاییم آنجا بعد استدعا کنم که مرخصکنید من بیایم آنجا باز همان آخوند بگوید به موجب فلان ماده ایشان ، هم نباید بیایند و حال آن که درست که پی ببریم می بینیم وکالت خود آن آخوند به موجب خیلی از مواد خلاف قانون است .
خلاصه به قول شاعر : « گله ها دارم و جا دارد اگر گوش کنی »
چون خودم را جزو خاک و آب تمام انجمن های دنیا و مجامعی که برای جلوگیری ظلم است می دانم ، خیلی این مطلب برخورد و خواستم اظهار درد دل خدمت حضرتت کرده باشم ، هرجای دنیا که باشم همیشه منتظر بشارت سلامتی و ارجاع خدمات هستم ـ صفا » (3)
به هر صورت با شایعه ی انتصاب نظام السلطنه مافی به حکومت کرمانشاهان ، مراتبی از جریان های مربوط به اوضاع ایالت به صورت مکتوباتی به مشارالیه ابلاغ که به یک فقره ی آن ذیل مفاد سندی که از پی آورده می شود ، می پردازیم :
« سند شماره 80 ـ موضوع خبر انتخاب نظام السلطنه به حکومت کرمانشاهان « تعویض ظهیرالدوله » و توصیه های لازمه به ایشان درباره ی آیت اله آقا محمد مهدی کرمانشاهانی و اوضاع روند شکل گیری مشروطه در تهران ـ تاریخ هجدهم ذیقعده 1327 قمری ـ مهر ـ
محسن ـ 18 ذیقعه 1327 به عرض می رساند ، امید که همواره مزاج شرافت امتزاج جناب مستطاب شریعتمدار عالی قرین صحت و استقامت و از کافه ی مکاره محروس و مصون بوده باشد.
رقیمه شریفه که در مقام اظهار مرحمت نسبت به داعی مرقوم فرموده بودند ، در اول ورود شرف حضور (دراصل هزور) نمود ، از الطاف و مراحم فوق العاده تشکر حاصل آمد . داعی هم همیشه در مجالس و محافل متذکر و متشکر از مراحم عالی بوده و هستم. جناب مستطاب اجل آقای نظام السلطنه هم به سمت حکومت کرمانشاهان برقرار و همین روزها حرکت خواهند
کرد ، داعی هم ایشان را ملاقات نموده و محرمانه سفارشات لازم که باید بنمایم ، نمودم . امید است که بعد از ورود به هیچ وجه از همراهی و خدمتگزاری نسبت به جناب مستطاب شریعت مدار عالی کوتاهی ننمایند.
یقین است که جناب مستطاب عالی هم همراهی و مرحمت نسبت به ایشان خواهید فرمود حضرت مستطاب آیت اله دام ظله العالی سلام مخصوص می رسانند هرگاه وقایع تهران را خواسته ... الاحقر ـ الداعی ـ محسن » (4)
پیرو مکتوبی که پیش تر آورده شد طی مکتوبی دیگر از مجموعه ی اسناد مرحوم آقا محمد مهدی مجتهد مواردی آمده است که به آن می پردازیم :سند شماره 82 ـ موضوع ـ تبریک حکومت نظام السلطنه و تقاضای تسریع در حرکت به سوی کرمانشاه از طرف آیت اله آقا محمد مهدی کرمانشاهانی تاریخ ـ بیست و چهارم ذیقعده 1327 قمری ـ مهر ـ محمد مهدی بن محمد تقی بن محمد مهدی :
عرض می شود اگرچه به زیارت دستخط شریف نایل و مسرور نشده ولی چون حین عزیمت پست مستمر بود ،الزم و واجب دانسته به این مختصر مصادعت بدهد از درگاه حضرت باریتعالی استدعا می نماید که همواره وجود محترم مبارک از کافه ی بلیات محفوظ و بر مسند اجلال برقرار فرماید .
از وقتی که تلگراف بشارت حکومت بندگان حضرت مستطاب اجل امجد عالی که اسباب آسایش اهالی این بلد است واصل گردیده احقر به هرچه قادر بوده از امنیت شهر و محالات و آسایش اهالی و همراهی از حضرت مستطاب اشرف والا شاهزاده محتشم الدوله دام اقباله فروگذار نکرده و اگرچه کله الحمد و ا...
تایک اندازه امنیت حاصل و اهالی آسوده احوال هستند ، ولی بهتر آنست هرچه وجود مبارک زودتر به سلامتی و میمنت با استعداد کامل حرکت فرمایید بهتر است ، زیرا عموم اهالی منتظر تشریف فرمایی مقدم مبارک هستند و اغلب مطالب درتشریف فرمایی وجود محترم بندگان اجل عالی اصلاح پذیر خواهد شد ،چون ضیق وقت بود ، زیاده براین مصادعت (تصدیع) ندارد ، ایام جلالت مستدام ـ الاحقر محمد مهدی کرمانشاهانی ـ مهر ـ محمد مهدی بن محمد تقی
بن محمد مهدی »
ادامه دارد
ــــــــــــــــــــ
پی نوشت های ارجاعی :
1 - نهضت مشروطیت درکرمانشاهان ـ پیشین
ص 137
2- خاطرات فرید ـ قبلی ـ ص 323
3- نهضت مشروطیت درکرمانشاهان ـ قبلی صص 171-172
4- همان ـ صص 167-168 ـ مشخص نیست این محسن چه کسی بوده است ، اما جای تأمل دارد که حضور را هزور نوشته است !
5- همان ـ صص 170-171

این مطلب را به اشتراک بگذارید

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در google
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در linkedin
اشتراک گذاری در pinterest
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در email
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در skype
اشتراک گذاری در odnoklassniki
اشتراک گذاری در digg

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

17 − یازده =

+ 58 = 63