تاريخ تحولات سياسي كرمانشاهان از مشروطيت تا جنگ جهاني اول

مشروح خبر

نوشته اردشير كشاورز

بخش  هفتادو پنجم

در نوبت قبلی گفتیم دراواخرسال 1327 و اوایل سال 1328 هجری قمری باپذیرش استعفای میرزا علیخان ظهیرالدوله از حکومت کرمانشاهان ، رضا قلیخان نظام السلطنه
مافی به حکومت کرمانشاهان منصوب و در تدارک عزیمت به غرب کشور و کرمانشاه گردید .
و گفتیم که او از منتظر الایاله های مرکز نشین بوده که پیش تر و در حیات عمویش حسینقلی خان نظام السلطنه مافی در انتصاب عمو به حکومت ایالت های معمولاً بزرگ چون خوزستان و لرستان ، فارس و بنادر ، آذربایجان و ...
در حاکمیت عمو شراکت می کرد و درواقع بردست حسینقلی خان مشق ایالت یا والیگری می نمود.
با مرگ عمو در سال 1326 هـ ق و در منصب صدارت اعظمی محمد علی شاه ، برادرزاده که همچنان در خوزستان مانده بود ، پس از مرگ عمو به تهران فراخوانده شد و مقرر اینکه والی کرمان شود که موضوع فتح تهران پیش آمد و در نهایت سپهدار وزیر داخله در کابینه ی
بی رییس الوزراء احمدشاهی بنا به جهاتی ازجمله مال داربودن
تمول و پول فراوان ، املاک و مستغلات بسیاردر تهران و قزوین و اهواز و فارس و داشتن قرعه ی فال حکومت کرمانشاهان در آشفته بازار سیاسی آن روزگار به آن رجل مافی لک کُرد قزوینی اصابت کرد .
و گفته ایم که پیرامون شخصیت او به داوری های راستینی خواهیم پرداخت ، چرا که رضاقلیخان نظام السلطنه در دو مقطع حساس و سرنوشت ساز درکرمانشاهان حضور داشته است ، در مقطع مشروطیت و در جنگ جهانی اول و از این روی به نقل اسنادی چند از مقدمات انتصاب و ورود ایشان می پردازیم و ابتدا به تذکار گزارش یکی از نمایندگان کرمانشاهان در مجلس شورای ملی دوره ی دوم در سال 1328 عنوان احتمالاً مرحوم آقا محمد مهدی مجتهد ، مبادرت می گردد :
« سند شماره 85 ـ موضوع سند : عضویت یکی از نمایندگان کرمانشاه در هیأت رییسه مجلس ، اوضاع کرمانشاه ، خبر حرکت نظام السلطنه به سوی کرمانشاه و ... تاریخ محرم 1328 هجری ـ مُهر .
به شرف عرض عالی می رساند در هیأت رییسه مجلس مقدس در خدمت به امور ملت مشغول است از خداوند متعال توفیق و از حضرت مستطاب عالی ملتمس دعا
می باشد که بتواند از عهده ی انجام وظیفه خدمات مرجوعه برآید .
مرقوم فرموده بودید اوضاع حالیه کرمانشاه خیلی بهتر از سابق و مسلمانان تا اندازه ای از ظلم اشرار آسوده هستند و تأکید در اعزام حضرت آقای نظام السلطنه فرموده بودند.
این مژده قدری اسباب آسایش خیال بنده گردید زیرا که دراین مدت چنانچه عرض می کنم آنی خیالم از بابت اغتشاش کرمانشاه راحت نبوده ، اغراق عرض نکره ام و لاینقطع
مشغول تحصیل وسایل امنیت آنجا بوده ، حضرت اجل آقای نظام السلطنه هم مدتی است عازم شده اند .
دو فوج همدان هم مأمور است که در خدمت ایشان به انضمام پنجاه نفر سوار قزاق و یکصد و پنجاه نفر سوار لُر بختیاری
تشریف فرما خواهند شد و امیدوار است پس از ورود ایشان کرمانشاه از همه ولایات ایران منظم تر شود .
یک نفر مأمور نظمیه و یک نفر هم مأمور امنیه که رییس قراسوران باشد ، با مأمور عدلیه معین و همین دو سه ...
با دستورالعمل های لازم عازم خواهند گردید و دست ظالمین را از شرارت به کلی کوتاه خواهند نمود ،
انشاءا... تعالی » (1)
بنا به آنچه فرید الملک در یادداشت های ارزشمند خود آورده اند ، ظهیرالدوله در روز یکشنبه نوزدهم ذیحجه 1327 کرمانشاه را ترک و نظام السطنه در روز شنبه بیست و پنجم ذیحجه 1327 به کرمانشاه ورود
کرده است.
فرید ذیل مطلب استقبال از نظام السلطنه نوشته است :
« شنبه 25 ذیحجه 1327 ـ قبل از ظهر به دارالحکومه رفته ، به اتفاق سرکار والا شاهزاده محتشم الدوله
نایب الایاله (بعد از برداشتن محمد حسین خان اعظم الدوله
زنگنه از نایب الایاله گی حکومت کرمانشاهان ، جلال الدین
میرزای محتشم الدوله فرزند مرحوم امامقلی میرزای
عماد الدوله به نیابت حکومت کرمانشاهان برگزیده شد )
و جناب معتضدالدوله پیشکار مالیه ( مرحوم میرزا احمد خان
معتضد الدوله وزیر از بزرگان و ملاکان کرمانشاهان و صاحب املاک دایی چی و .... در محال خالصه جات کرمانشاهان ) و سایر اعیان تا پل قره سو به استقبال حضرت نظام السلطنه حکمران رفته ، پیاده شدیم.
چند دقیقه گذشت ، حضرت حکمران تشریف آورده ،
از اسب پیاده نشده ، سواره ایستاد ( نشانه ای از تکبر
و غرور) با مستقبلین احوال پرسی و اظهار مهربانی
نمودند ، بعد همه مستقبلین سوارشده ، راه افتادیم .
در بین راه از طرف قنسول ها و شه بندری ، منشی هاشان
با سوار هندی و قزاق به استقبال آمدند ، جمعیت کثیری از اهل شهر پیاده به استقبال آمده بودند ، حضرت حکمران پس از ورود به تالار دارالحکومه نطق خوبی در نظم و امنیت ولایت و مجازات اشرار فرموده ، بعد مردم متفرق شدند. » (2)
فرید الملک در یادداشت های بعدی خود همچنین
آورده است :
« جمعه دوم محرم الحرام 1328 ـ عصر به دارالایاله رفتم که با حضرت نظام السلطنه حکمران به بازدید قونسول ها
برویم ، پس از سان پلیس های تازه که رییس نظمیه گرفته و فرمایشات حضرت حکمران به رییس پلیس و کدخداها و افراد پلیس در نظم و امنیت شهر ، سوار
شده ، اول به قونسولخانه روس رفتیم ، هم بازدید و
هم تبریک سال نو روس به عمل آمد . » (3)
بازدید نظام السلطنه از کنسول های روس و انگلیس
پیش از اینکه رسماً شروع به کار کرده باشد ، بیشتر از آن جهت بود که کنسولگری با گزارش های خود از عدم ثبات اوضاع ، بی نظمی و هرج و مرج شکایت داشته و لذا بازتاب این گونه امور در کل به سود حکمران جدید بوده است ،
به قسمی که در گزارش کتاب آبی ، اسناد وزارت امور خارجه انگلیس آمده است :
« کرمانشاه ـ وضع شهر ابداً خوب و رضایت بخش نیست ،
سرقت کثیرالوقوع است ، ظهیر الدوله در اواخر نوامبر
از حکومت استعفا داده و نظام السلطنه به جای ایشان مأمور گردیده ، ولی هنوز زمام حکمرانی را در دست نگرفته است .
راه بغداد بالنسبه امن بوده ، ولی در تمام طرق و شوارع دیگر دزدهای متعدد راپورت داده شده ، سیم تلگراف مکرر مقطوع ، چندین میل از خط منهدم شده و طوایف غارتگر خونریز کاکاوند ( این نظریه مربوط به متن گزارش مأموران دیپماسی و سیاسی انگلیس در عصرمشروطیت بوده و مورد تأیید این قلم نیست ) خیلی از مصالح
خط تلگراف را برده اند ، ولیکن اطلاعات اخیره
مشعر برآنند که راه های کرمانشاه حالیه خالی از
دزد اند » (4)
همچنان از گزارش های مندرج در کتاب آبی می خوانیم :
« کرمانشاه ـ به واسطه ی انتظار ورود نظام السلطنه حاکم جدید ، شهر ساکت بوده و سرقتی واقع
نمی شود ، حکومت در 5 ژانویه وارد و حاکم سابق دردویم به طرف تهران عزیمت نموده ، قوافل ازتمام طرق (راهها) حرکت می کنند. » (5)
در کتاب آبی ، گزارشی وجود دارد که متن و مدلول آن مربوط است به 8 ژانویه ـ 17 دی ، 25 ذیحجه و پیرامون ورود نظام السلطنه چرخش دارد ، چرا که روز مذکور بنا به
ثبت یادداشت های روزانه ی فرید الملک که پیش تر شرح آن داده شد ، برابر است با روز ورود نظام السلطنه
به کرمانشاه ، از گزارش مورد بحث می خوانیم :
« کرمانشاه ـ حکمران جدید ، نظام السلطنه در تاریخ
8 ژانویه ـ 17 دی ، 25 ذیحجه با یکصد سوار و 500 سرباز
وارد شدند و در آخر ماه ، دویست نفر سوار سنجابی و
نانه کلی نیز به او ملحق شدند و دویست نفر نیز در خود محل (شهر کرمانشاه ) گرفته و مشغول مشق به آنها هستند ، اقدامات حکومت تا کنون در شهر ، انتظام را حفظ نموده ولی برای اینکه با بعضی از مرتکبین
عمده ی اغتشاش و بی نظمی به سختی و قدرت معامله نشده ( و یا شاید هم مقابله ) محتمل است که از اقتدار
و نفوذش کاسته شود و از حیث خالی بودن خزانه نیز دچار اشکال است ، در اوایل فوریه حکومت سالار مسعود رییس گوران و حاکم قصرشیرین را احضار نمود که با فوج خود
( فوج گوران قلعه زنجیری یکی از چهار فوج مربوط به ایالت کرمانشاهان ) و مالیات در شهر حاضر شود ، در جواب
متعذر به این عذر گردیده که چون مسوول به حفظ حدود (سرحدات و مرزهای غربی کشور) هستم اطاعت امر را نمی توانم کرد ، حکمران مجدداً او را احضار نمود و از آن
به بعد سالار مسعود ، با داوودخان رییس کلهر در مشاوره است ، داوودخان به مستحفظین راه قصرشیرین حکم کرده
که دیگر از قوافل پول بی حق نگیرند و تعدی نکنند ، اکثر راهها امن اند ، ولی چندین فقره دزدی در بین راه کنگاور و همدان راپورت داده شده . » (5)
ادامه دارد
ــــــــــــــــــــ
پی نوشت های ارجاعی :
1 - نهضت مشروطیت درکرمانشاهان ـ پیشین ـ صص 177-178
2- خاطرات فرید ـ قبلی ـ 325
3- همان ـ همان صفحه
4- کتاب آبی ـ جلد چهارم ـ پیشین ـ صص 798-812
5- همان ـ همان صفحات

این مطلب را به اشتراک بگذارید

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در google
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در linkedin
اشتراک گذاری در pinterest
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در email
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در skype
اشتراک گذاری در odnoklassniki
اشتراک گذاری در digg

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوزده + 10 =

2 + 3 =