دو زبانگی در کرمانشاه

مشروح خبر

بخش دوم
محمود ظریفیان

خلاصه بخش نخست
دو زبانگی امری رایج در ایران است. کُردان علاوه بر زبان مادری زبان رسمی و ملی کشور را می آموزند و دو زبانه اند. این دو زبانگی از نوع آموزشی است و از زبان فارسی به عنوان زبان میانجی استفاده می کنند. کرمانشاه، شهری دو زبانه است. دو زبانگی کرمانشاهیان با دو زبانگی سایر مناطق کردنشین کشور تفاوت اساسی دارد. دو زبانگی کرمانشاهیان از نوع طبیعی است، یعنی؛ فارسی و کردی را قبل از آموزش در مدرسه، در خانواده و محیط می آموزند. کرمانشاهیان زبان فارسی و کردی را در کنار هم – و نه به عنوان زبان میانجی – به کار می برند. در کرمانشاه امروز دو طرز تلقی متفاوت نسبت به زبان فارسی و لهجه فارسی کرمانشاهی وجود دارد.
دیدگاه اول:
اصالت را به زبان کردی می دهد و فارسی را زبان وارداتی و حداکثر مربوط به دوره قاجار می داند، زمانی که کرمانشاه مرکز سرحد داری عراقین می شود و تجارت و مهاجرت در آن رونق می گیرد و همین موجبات رواج زبان فارسی را فراهم می آورد. و در ادامه ....
طرفداران نظریه نوظهوری زبان فارسی در کرمانشاه، در گفته ها و نوشته های خود معتقدند در کنار این دو عامل باید به کرمانشاه از جهت یکی از شهرهای مهم در مسیر زائران عتبات عالیات نیز توجه داشت. در میان شهرهای کردنشین برسر راه زائران، کرمانشاه با داشتن کاروانسراهای متعدد، پذیرای مهمانانی بود که از گوشه و کنار ایران به عتبات عالیات می رفتند یا از این سفر باز می گشتند. مسافران خسته از راه طولانی، در این شهر که مرکزیتی داشته گاه چند روز اتراق می کردند و غبار راه از تن می شستند. اینان نیز، از هر قوم و با هر زبانی برای ارتباط با کرمانشاهیان، از زبان فارسی به عنوان زبان میانجی استفاده می کردند که به نوبه خود به رواج فارسی در این شهر کمک می کرد.
همه این عوامل باعث شد تا زبان فارسی در مرکز سرحدداری عراقین مورد توجه قرار گرفت و با تاثیرگیری از بعضی ویژگی های آوایی و واجی زبان کردی رایج در شهر، لهجه ای شکل گرفت که به آن لهجه فارسی کرمانشاهی می گوییم. بدیهی است شکل گیری این لهجه یکباره صورت نگرفته و تدریجی بوده است. به گونه ای که رواج و فراگیری آن در صد سال دوم، نسبت به صد سال اول، به ویژه با تاسیس مدارس جدید – که آن هم در رواج فارسی کرمانشاهی موثر بوده – سریع تر و فراگیر بوده است.
با اینکه تاریخ این دوره چیزی حدود دو قرن اخیر است، اما در کتاب های تاریخی و جغرافیایی یکی دو قرن اخیر، این مورد زبانی کمتر مورد توجه نویسندگان این کتاب ها قرار گرفته است. پرفسور همزه ای، استاد دانشگاه و فرهیخته همدیاری، چه بجا و مناسب به این موضوع اشاره می کند آنجا که می نویسد:
مهم ترین دشواری بر سر راه پژوهشگرانی که درباره ایران کار می کنند، همانا کمیابی یا کم و بیش، نبود گزارش های تاریخی است... در کتاب های تاریخی رسمی هم، بسیاری از جنبه های هنری، اجتماعی، اقتصادی و غیره، کم و بیش نادیده گرفته شده اند
نه تنها گزارش های تاریخی درباره جنبه های گوناگون زندگی اجتماعی، هنری و اقتصادی کمیاب هستند، بلکه آگاهی های موجود درباره جامعه های مردمی نیز کمتر یافت می شوند. به ویژه، هر چه که از پایتخت های هر دوران تاریخی دورتر می شویم، اندازه گزارش های به جا مانده کمتر و کمتر می گردد.
(رابینو، 1391، «پیش گفتار»).
با این حال، دست هواداران نظریه نوظهوری زبان فارسی در کرمانشاه چندان هم خالی نیست و آنان به نوشته رابینو استناد می کنند. رابینو در گزارش اقتصادی خود در آغاز قرن بیستم میلادی، جمعیت شهر کرمانشاه آن روزگار را، بیش و کم، حدود شصت هزار نفر تخمین می زند و درباره زبان شهرنشینان کرمانشاهی می نویسد:
زبان شهرنشینان کرمانشاه کردی است. گویش شهر بسیار به گویش سنجابی و گویش کلهر نزدیک است. بدبختانه کردها براین پندار هستند که به کارگیری واژه های فارسی هنگام سخن گفتن، نشان از با فرهنگی آنها خواهد بود. پیامد چنین آمیختن زبانی آن است که واژه های این زبان کردی که زبانی ناشناخته است از میان خواهد رفت (رابینو، 1391، 28)
رابینو در این گزارش کوتاه از زبان کرمانشاهیان در آغاز قرن بیستم میلادی، از گرایش کرد زبانان کرمانشاهی در آمیختن زبان خود به واژه های فارسی سخن می گوید بدون اینکه آن را فارسی کرمانشاهی بنامد. به عبارت دیگر، وی از امتزاج فارسی با کردی سخن می گوید و از لهجه ای فارسی یاد نمی کند. به این ترتیب می توان نتیجه گرفت که لهجه فارسی کرمانشاهی در سال 1900 میلادی هنوز شکل نگرفته بوده است. به این ترتیب، نوشته رابینو، سند مثبتی برای طرفداران دیدگاه اول است.
راقم این سطور در سال 1368 به واسطه یکی از دوستان، سابقه فارسی کرمانشاهی را از فخرالعلما، شاعر، خطاط و ادیب فقیه، استاد آقاسیدطاهر هاشمی جویا شد. آن بزرگوار طی نامه ای مطالبی مرقوم فرمودند که بخشی از آن از این قرار است:
شک نیست که در شهر کرماشان زبان کردی کرمانشاهی بدون اشتراک هیچ زبان دیگری، زبان مردم علی العموم بوده است. و بعداً بواسطه توطن اهالی سایر بلاد فارسی زبان، زبان فارسی که زبان حکومتی بوده است در این شهر رواج یافته. خیلی قدیم نیست که زبان کردی کرمانشاهی بین الادبا و الفضلا هم کمال تداول را داشته است تا چه رسد به عامه اهالی. مثلاً مرحوم ادیب الممالک فراهانی که مدتی در کرماشان سکونت داشته در سال 1330 قمری هجری تقریباً هفتاد و نه سال پیش اشعار کردی تیمور و ایل بیگی را بدون کمک غیر به فارسی ترجمه نموده است. باید معتقد بود که مرحوم ادیب فراهانی زبان کردی را از محاوراتی که با مرحوم حسینقلی خان سلطانی و امثاله از ادبا و شعرا و فضلا شهر یاد گرفته است نه از عامه اهالی. و این خود صادق ترین شاهد است بر تداول عمومی زبان کردی کرماشانی در آن عصر در بین اهالی و قس علی ذلک اعصار قدیم تر (پایان بخشی از نامه مرحوم سیدطاهر هاشمی).
با توجه به سال تولد و وفات فقید سعید سید طاهر هاشمی (1370 – 1294 هـ . ش.) وی حدود هفتاد سال از آغاز قرن چهاردهم هجری خورشیدی بر شکل گیری زبان فارسی در کرمانشاه شاهد و ناظر بوده است. علاوه بر این، او، از سال های پیشتر هم از فضلای پیش از خود شنیدنی ها را در این زمینه شنیده است و اظهار نظرش می تواند مورد وثوق باشد.
دیدگاه دوم
دیدگاه دوم درباره لهجه فارسی کرمانشاهی، همچنان که پیش از این اشاره شد، دیدگاهی است مشعر بر اینکه پیشینه زبان فارسی محدود به یک قرن و دو قرن نیست بلکه بسیار دیرین تر از این تاریخ است. بدیهی است برای اثبات چنین فرضیه ای باید به بررسی در زمانی زبان فارسی در کرمانشاه در قرن های پیشین پرداخت. بررسی در زمانی زبان های محلی، قومی، گویش ها و لهجه ها با دشواری هایی همراه است که بسیاری از اوقات رسیدن به پیشینه و سرچشمه آنها را ناممکن می سازد. علت عمده این دشواری، نبود اسناد مکتوب از آنها در دوره های تاریخی است. البته روش ها و راهکارهایی وجود دارد که در مواردی پژوهشگران را نه به نتایج قطعی، بلکه گاه به نتایج نسبی می رساند. یکی از روش ها بررسی ساخت کنونی و برخی واژگان آنها در سنجش با سایر زبان ها، گویش ها و لهجه هایی است که از آنها آگاهی های کافی در دست است. بدیهی است در صورت همسانی و وجود نقاط مشترک می توان به طور نسبی، از این سنجش به نتایجی رسید. روش دیگر، در کنار روش اول، جستجوی محتوای کتاب های تاریخی و جغرافیایی است که باید اشارات صریح یا گذرای آنها را درباره زبان، گویش یا لهجه مورد مطالعه، با موشکافی و دقت تحلیل کرد و نظری ارائه داد.
بررسی پیشینه لهجه فارسی کرمانشاهی، از مواردی است که علاوه بر دشواری پژوهش علمی به دلیل نبود اسناد مکتوب و اشارات تاریخی، پرده ابهامی بر روی آن سایه انداخته است.
حامیان دیدگاه دوم، در واکنش به هواداران دیدگاه نخست، زبان کردی را در شهر کرمانشاه به واسطه توطن و مهاجرت کرد زبانان شهرها و روستاهای استان در این شهر تلقی می کنند. حتی در موردی، یکی از اصحاب قلم طرفدار این دسته، فرضیه کردان پارسی گوی را مطرح کرده است. کردانی که از نظر قومی کرد و از نظر زبانی فارس زبان اند (1). گفتنی است که همه هواداران این تفکر در این حد افراطی نمی اندیشند بلکه، ضمن قبول پدیده دو زبانگی در کرمانشاه، با ریشه یابی برخی واژگان لهجه فارسی کرمانشاه، نیز برخی ساخت های دستوری مشابه ساختهای دستوری کهن فارسی دری، سعی می کنند به اثبات برسانند که لهجه فارسی فعلی کرمانشاهی دیرین است و پیشینه ای کهن دارد و محصول یکی دو قرن اخیر نیست.
از جمله فرهیختگان همدیاری که بیش از همه درباره پیشینه زبان فارسی در کرمانشاه و دیرینگی آن قلم زده است و به نوعی حامی دیدگاه دوم به شمار می رود استاد میرجلال الدین کزازی است که در بررسی برخی از نکات دستوری و ریشه یابی واژه های لهجه فارسی کرمانشاهی– که وی گویش پارسی کرمانشاهی می نامد (2)- پژوهش های چندی انجام داده و آنها را در مقالات متعدد انتشار داده است (3).
وی از جمله می نویسد:
یکی از این گویش ها، گویش پارسی کرمانشاهی است که تنها در شهر کرمانشاه روایی داشته است. در دهستان های کرمانشاه، روستاییان به کردی کرمانشاهی سخن می گفته اند که خود گویشی از زبان کردی است (کزازی، 1396، 108).
همو، در جایی دیگر، در گفت و گویی مطبوعاتی، با ذکر مثال هایی پیشینه لهجه فارسی کرمانشاهی را به سده های نخستین هجری و پیش از مغول می رساند و با ذکر مثال هایی از صرف فعل در لهجه فارسی کرمانشاهی می گوید:
«رفتدیمان» ماضی بعید است، اما «کردیمان» گذشته ساده است، «میایمان» گونه ای آینده است. خب ما این ریخت ها را تنها در متن های کهن پارسی می یابیم آن هم اندک. این که ما در گردانش فعل، یا صرف فعل، هم از شناسه فاعلی بهره ببریم، هم از شناسه مفعولی، این ریختی است کهن که اندک در متن های فارسی به کار رفته است. آن هم در سده های نخستین هجری پیش از مغول. خب هنگامی که شما چنین ریختی را در فارسی کرمانشاهی می بینید اگر دانشورانه بنگرید باید بپذیرید که پیشینه این گویش بسیار کهن تر از آن است که گفته می شود؛ یعنی دست کم می رسد به پیش از تازش مغولان (کزازی، 1391، 18).
استاد کزازی با وجود مقالات متعددی که در این زمینه نوشته اما به چرایی و چگونگی رواج فارسی در کرمانشاه نمی رسد و می نویسد:
چرایی و چگونگی این پدیده شگرف زبان شناختی پرسمانی است چالش خیز و ستیزانگیز که چند و چونی دیریاز و دامنه دار را برانگیخته است. به درستی و روشنی، هنوز بدین پرسش بنیادین پاسخ نمی توان داد که چرا این آبخوست (=جزیره) زبانی، در دریای زبان کردی، در شهر کرمانشاه پدید آمده است؟ (کزازی، 1396، 115).
به نظر می رسد آنچه باعث شده چرایی و چگونگی و پیشینه زبان فارسی در ابهام بماند و ندانیم که چرا این جزیره زبان فارسی در دریای زبان کردی، در شهر کرمانشاه، شکل گرفته؛ وارد نشدن به تتبعات تاریخی و ژرف نگری در معدود کتب تاریخی کهنی است که از نظر دور مانده است. نگارنده در ادامه همین سلسله جستارها، این مستندات تاریخی را ارائه خواهد کرد تا علت روایی زبان فارسی در روزگار کهن در کرمانشاه بازنمایانده شود.
این جستار ادامه دارد ...
یادداشت
1- اصطلاح کردهای فارس زبان را نگارنده از یکی از فرهیختگان طرفدار زبان فارسی و اصالت آن در کرمانشاه شنیده است اما خود را مجاز نمی داند از این گرامی ارجمند نام ببرد. گرچه نامبرده نظر خود را هر جا لازم باشد ابراز می کند.
2- دکتر کزازی در گفتگو با احسان هوشمند، در فصلنامه گفتگو شماره 61 آنجا که مصاحبه گر می گوید: «می انگارم که شما گویش را به جای لهجه به کار می برید» به صراحت پاسخ می دهد: «من چون شاید از واژه لهجه زیاد خوشم نمی آید گویش را به کار می برم ... بله حق با شماست ... من گویش را برابر همین لهجه ای که شما گفتید به کار می برم.»
3- بخش عمده ای از این مقالات در کتاب کرمانشاه شهر شگرف ماه، یکجا، تجدید چاپ شده است.
منابع
رابینو، یاسنت لوئی (1391)، گزارشی از بازرگانی و جامعه ی
شهر و ایالت کرمانشاه در سده نوزدهم میلادی، برگردان محمدرضا (فریبرز) همزه ای، انتشارات دانشگاه رازی، کرمانشاه.
کزازی، میرجلال الدین (1391)، «پارسی کرمانشاهی در گفتگو با میرجلال الدین کزازی»، فصلنامه گفتگو، شماره 61، تهران.
(1396)، کرمانشاه شهر شگرف ماه، دیباچه، کرمانشاه.

این مطلب را به اشتراک بگذارید

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در google
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در linkedin
اشتراک گذاری در pinterest
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در email
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در skype
اشتراک گذاری در odnoklassniki
اشتراک گذاری در digg

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

یک + 4 =

58 + = 68